Son güncelleme:
Satıştan Dönme: Satıştan dönme, alıcının ayıp nedeniyle satış sözleşmesini geriye etkili olarak sona erdirip karşılıklı edimlerin iadesini talep ettiği seçimlik haktır (TBK m.227/1-1, m.229). Türk Borçlar Kanunu'nda alıcının dört seçimlik hakkından en ağır sonuçlu olanıdır; sözleşme baştan kurulmamış gibi tasfiye edilir. Önemsiz ayıpta hâkim, dönme yerine semenden indirim seçeneğine yönlendirebilir.
Satıştan dönme, alıcının ayıp nedeniyle satış sözleşmesini geriye etkili olarak sona erdirip karşılıklı edimlerin iadesini talep ettiği seçimlik haktır. TBK m.227/1-1 ve m.229 alıcının seçimlik hakları arasında en ağır sonuçlu olanı düzenler. Dönme beyanıyla satış sözleşmesi baştan kurulmamış gibi sayılır ve taraflar karşılıklı edimleri iade ederler. Ayıba karşı tekeffül rejiminin en sert yaptırımı olduğu için hâkim, ayıbın niteliği uygun düşmüyorsa bu seçimi düzeltebilir (TBK m.227/2).
Satıştan dönme, sözleşmenin geriye etkili sona erdirilmesidir; ileriye etkili sona erdirme (fesih) niteliği taşımaz. Dönme beyanıyla taraflar arasındaki sözleşmesel ilişki tasfiye edilir ve tarafların aldıkları edimler sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde iade edilir. Alıcı satılanı geri verir, satıcı aldığı semeni faiziyle birlikte iade eder. TBK m.229 dönmenin sonuçlarını ayrıntılı düzenler: tarafların iade yükümlülükleri, kullanım karşılığı, masraflar, hasar ve kayıp paylaşımı.
Dönme, yenilik doğuran irade beyanı ile gerçekleşir; tek taraflı, şekle tabi olmayan ve alıcının iradesini ifade eden bir hukuki işlemdir. Beyan satıcıya ulaştığı an hüküm doğurur; satıcının onayı veya kabulü gerekmez. Beyandan sonra alıcı tercihinden vazgeçemez — yenilik doğuran beyanlar geri alınamaz; başka seçimlik hakka geçmek için satıcının rızası gerekir. Bu kural alıcıya seçim öncesi dikkatli düşünme yükümü yükler.
Dönme sonrası tarafların yükümlülükleri: (i) alıcı: satılanı satıcıya iade eder; mal nesneye bağlı yararlar (semere, kira) ile birlikte verilir; alıcı kullanım karşılığı ödeyebilir (kullanılan otomobilin kilometre değeri); (ii) satıcı: aldığı semeni iade eder; semen üzerinden yasal faiz (alma anından itibaren) işler; alıcının yaptığı zorunlu masrafları (taşıma, montaj, yararsız tamir) karşılar. Önemli not: alıcı satılanı kazara veya mücbir sebeple kaybetmişse iade etmek zorunda olmadığı gibi semen iadesi alma hakkı etkilenmez (TBK m.229/2-3).
Bazı durumlarda dönme hakkı sınırlandırılır veya kullanılamaz: (i) Önemsiz ayıp: TBK m.227/2 hâkime düzeltme yetkisi verir; önemsiz ayıpta dönme yerine semenden indirim önerilebilir. (ii) Cebri açık artırma: TBK m.281 cebri satışta tekeffül kurallarını büyük ölçüde sınırlandırır; alıcı 'olduğu gibi' alır. (iii) Sözleşmesel feragat: TBK m.221 ile dönme hakkından kısmen vazgeçilebilir; ancak hile varsa feragat geçersizdir (m.221/3). (iv) Geç ihbar: Ayıp ihbarı süresinde yapılmamışsa dönme dahil tüm seçimlik haklar söner; hile istisnası saklıdır.
Dönme ile birlikte alıcı olumsuz zarar tazminatı talep edebilir: sözleşmeye güvenerek yaptığı boşa giden masraflar, fırsat maliyeti, kaybedilen alternatif fırsatlar. Müspet zarar tazminatı (sözleşme ifa edilseydi elde edeceği kâr) dönme ile uyumsuzdur — ya dönme + olumsuz zarar ya da ifaya dair müspet zarar seçilir. Hile durumunda manevi tazminat da gündeme gelebilir; satıcının kasıtlı kötü niyeti alıcıyı manen mağdur ediyorsa TBK m.49 vd. işler.
Cinsi belirtilmiş satışta alıcı, dönme yerine ayıpsız mislini isteme hakkını sıkça tercih eder. Cins değiştirilebilir nitelikte olduğundan satıcı ayıpsız bir başka örnekle değiştirme imkânına sahiptir; alıcı malı kullanmaya devam edebilir. Bu, sözleşmenin korunması ilkesinin pratik bir yansımasıdır. Hâkim de önemsiz ayıpta dönme yerine ayıpsız misli seçeneğine yönlendirebilir.