Satılan mal, hukuki Türkçesinde mebi (alınıp satılan), satış sözleşmesinin konusunu oluşturan ve satıcının zilyetlik ile mülkiyetini alıcıya geçirme borcu altına girdiği eşya, hak veya alacaktır. TBK m.207 satış sözleşmesinin tanımında satılanın temel edim konusu olduğunu belirtir; satış sözleşmesinin esaslı unsurlarından biri olup semen ile birlikte sözleşmenin geçerliliği için zorunludur. Mebi mülkiyet, sınırlı ayni hak ve hatta alacak gibi geniş bir yelpazede yer alabilir; bu çeşitlilik satışa Türk hukukunda en yaygın özel borç ilişkisi tipi sıfatını kazandırır.
Mebinin Türleri ve Niteliği
Türk hukukunda mebi türleri konularına göre dört ana grupta toplanır: (i) Taşınır eşya satışı — TBK m.218-231 düzenleme alanında, mülkiyetin zilyetliğin nakli ile geçtiği malları kapsar (otomobil, ev eşyası, ticari mal); (ii) Taşınmaz satışı — TBK m.237-246, tapu memuru önünde resmi şekille ve tescil ile mülkiyet geçişi; (iii) Hak satışı — alacak hakları, fikri mülkiyet hakları, şirket payları, alacağın devri hükümleriyle entegre uygulanır; (iv) Alacak satışı — özellikle ticari hayatta 'faktoring' işlemlerinin temelini oluşturur. Mebi maddi (eşya) veya gayri maddi (hak, alacak) olabilir; bu ayırım sözleşmeye uygulanacak şekil şartını ve zilyetlik kurallarını etkiler.
Mebinin Belirliliği ve Belirlenebilirliği
TBK m.207 mebinin sözleşme anında belirli (ferden tayin edilmiş) veya en azından belirlenebilir olmasını gerektirir. Ferden belirli mal (parça borç): sözleşmede tek tek tarif edilen, başkasıyla ikame edilmesi düşünülmeyen mal ('Bu otomobil', 'bu daire'). Cins borç (cins satış): cinsi, miktarı belirlenmiş ancak hangi parça olduğu sonradan ifrazla belirlenecek mal (cinsi belirtilmiş satış, TBK m.209) — örn. '100 kg Adana karakılçık buğdayı'. Müstakbel mal: sözleşme anında henüz mevcut olmayan ama gelecekte ortaya çıkacak mal (henüz hasat edilmemiş ürün, inşaat hâlindeki daire); satışı geçerlidir, ifa imkânsızlığı sözleşmeyi en başından batıl kılmaz çünkü TBK m.27'deki imkânsızlık kuralı objektif imkânsızlığı arar.
Üçüncü Kişiye Ait Mebi: Müşterek Hüküm
Türk hukukunda satıcının mülkiyet hakkı bulunmaması satış sözleşmesini geçersiz kılmaz. Yargıtay yerleşik içtihatlarında ve doktrinde başkasına ait şeyin satışı geçerlidir: satıcı malı edinerek alıcıya devretme borcu altındadır. Edinemezse borçlu temerrüdü hükümleri ve zapttan sorumluluk işler. Bu kural Roma hukukundan ('alienum' satışı) tevarüs eden yerleşik bir prensiptir ve uluslararası mal satım hukukunda da benzer kabul görür.
Mebinin Hukuken Mevcut Olmaması
Sözleşme anında mebinin objektif olarak imkânsız (mevcut olmayan, hiç var olamayacak) olması TBK m.27 uyarınca sözleşmeyi baştan hükümsüz kılar. Subjektif imkânsızlık (üçüncü kişiye ait olması, satıcının erişiminde olmaması) ise sözleşmeyi etkilemez; ifa zamanına kadar elde edilmesi mümkündür. Geçici imkânsızlıklar dürüstlük kuralı çerçevesinde ifaya yansır; uzun süreli engellerde aşırı ifa güçlüğü (TBK m.138) hükümleri uygulanabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Belirlilik veya belirlenebilirlik: Sözleşmede mebi tek tek tarif edilmemiş olsa bile cinsi ve miktarı belirtilmişse satış geçerlidir; tamamen belirsiz tarif sözleşmeyi hükümsüz kılar.
- Müstakbel mal satışı geçerlidir: Hasat edilmemiş ürün, inşa edilmemiş daire satışı geçerlidir; ifa zamanına kadar mevcut olmazsa satıcı tazminata mahkûm edilir.
- Üçüncü kişiye ait satış geçerli: Yargıtay yerleşik içtihadı ile başkasının malının satışı geçerli sayılır; satıcı temellük borcu altındadır, edinemezse zapttan sorumluluğa girer.
- Cins satışı = parça borç farkı: Cins borçta hasar ifraz anında, parça borçta sözleşme anında geçer (TBK m.209/m.208 kıyaslaması).
- Objektif vs subjektif imkânsızlık: Objektif imkânsızlık TBK m.27 ile sözleşmeyi baştan batıl kılar; subjektif imkânsızlık sadece borçlu temerrüdü ya da tazminat sorumluluğu doğurur.
Aynı Alandan Bağlantılar