Pey, cayma ve pişmanlık akçeleri Türk Borçlar Kanunu'nun sözleşme düzenleyici para edimleri olup pey akçesi, cayma akçesi ve pişmanlık akçesi başlıklarında ayrı ayrı incelenir; ancak hâkimlik sınavlarında üçü çoğu zaman aynı soru kökünde karşılaştırılır. Bu karşılaştırma girdisi, üç müesseseyi tablo formatında ve doktriner ayrımlarla bir arada sunar.
Karşılaştırma Tablosu: Üç Akçe
| Kriter | Pey Akçesi (TBK m.177) | Cayma Akçesi (TBK m.178) | Pişmanlık Akçesi (eBK terimi) |
|---|
| Hukuki nitelik | Teyit edici (arrha confirmatoria) | Vazgeçme bedeli (arrha poenitentialis) | Tarihsel; bugün cayma akçesi veya dönme cezası |
| Cayma yetkisi | Yok | Var (simetrik) | Var (kavramsal kullanıma bağlı) |
| Mahsup kuralı | Asıl edime mahsup edilir | Mahsup edilmez | Niteliğine göre değişir |
| Sözleşme ihlalinde | Tazminat genel hükümlerden | Akçe veya iki katı sınır | Niteliğine göre değişir |
| Tenzil edilebilir mi? | Konu dışı | Hayır | Cezai şart sayılırsa evet |
| TBK'daki yeri | m.177 | m.178 | Düzenli yer almaz |
Pey ve Cayma Akçesi Arasındaki Temel Fark
Pey akçesi sözleşmenin var olduğunu kanıtlama amacı taşır; cayma yetkisi tanımadığı için pey akçesi veren taraf sözleşmeden tek taraflı çekilemez. Buna karşılık cayma akçesi tam tersi yönde işler: sözleşmeden vazgeçme bedelidir ve veren tarafa sözleşmeden çekilme hakkı verir. Hâkimlik sorularında en sık tuzak, "kapora veren ifa etmek istemiyor" senaryosunda hangi akçenin söz konusu olduğunun tarafların iradesinden çıkarılmasıdır.
Pişmanlık Akçesinin Konumu
Pişmanlık akçesi terimi 818 sayılı eski Borçlar Kanunu döneminden kalma bir kavramdır. Yürürlükteki TBK'da terim doğrudan yer almaz; doktrin pişmanlık akçesini ya cayma akçesi olarak ya da TBK m.179'un üçüncü türü olan dönme cezası (cezai şart) olarak değerlendirir. Bu ikilik, pişmanlık akçesinin kararlaştırıldığı sözleşmenin yorumunu zorunlu kılar.
Hangi Akçe Ne Zaman Verilir?
Pey akçesi sözleşmenin yapıldığı sırada verilir; teyit fonksiyonu için bu zaman dilimi kritiktir. Cayma akçesi de sözleşme yapılırken verilmelidir; sonradan kararlaştırılan akçe dönme cezası olarak değerlendirilir. Pişmanlık akçesi zaman bakımından esnek bir kavramdır; ancak sözleşmenin yapımında verilirse cayma akçesi, sonra eklenirse dönme cezası niteliği baskındır.
Tenzil ve İndirim İmkânı
Cezai şartın tenzili (TBK m.182/3) sadece cezai şart niteliğindeki bedeller için işler. Pey akçesi ve cayma akçesi için tenzil yolu kapalıdır. Pişmanlık akçesi ise eğer dönme cezası olarak yorumlanırsa tenzil edilebilir. Bu fark, hâkimlik sorularında "akçenin azaltılması" istenip istenmediği üzerinden test edilir.
İhlal Sonuçları Karşılaştırması
Pey akçesi verilmiş bir sözleşme ihlal edilirse genel borçlu temerrüdü hükümleri ve sözleşmeden dönme yolları açıktır; tazminat sınırı yoktur. Cayma akçesinde ise tazminat akçe veya iki katı ile sınırlıdır; bu sınır akçenin temel özelliğidir. Dönme cezası niteliğinde pişmanlık akçesi için ise cezai şart hükümleri uygulanır ve tenzil yolu açıktır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Pey akçesi teyit eder, cayma akçesi vazgeçme yetkisi verir; bu zıt fonksiyon sınav tuzağıdır.
- Pişmanlık akçesi yürürlükteki TBK'da yer almaz; eski kanunun mirasıdır ve doktrin tartışmalıdır.
- Tenzil yalnızca cezai şart niteliğindeki bedeller için işler; cayma akçesinde ve pey akçesinde tenzil yolu kapalıdır.
- Akçenin verildiği zaman dilimi (sözleşme kuruluşu vs sonrası) niteliği belirler; sonradan kararlaştırılan akçe dönme cezası olur.
- Tarafların iradesi her üç akçe için belirleyicidir; nitelendirme sözleşme yorumuyla yapılır.
Aynı Alandan Bağlantılar