Pey akçesi (arrha confirmatoria), TBK m.177 hükmünde düzenlenen ve sözleşmenin kurulduğunu ispat etmek amacıyla taraflardan birinin diğerine verdiği değerli şeydir. Romalı hukukçuların "arrha" diye adlandırdığı bu kurum, modern Türk borçlar hukukunda sözleşmeyi teyit eden bir edim sayılır ve cayma akçesi ile yapısal farklılıklar gösterir.
TBK m.177 Lafzı ve Hukuki Niteliği
TBK m.177'ye göre "Sözleşme yapılırken bir kimsenin verdiği para, sözleşmeden cayma karşılığı olarak değil, sözleşmenin yapıldığına kanıt olarak verilmiş sayılır." Hükmün anahtar kelimesi "kanıt"tır; pey akçesi, sözleşme özgürlüğü çerçevesinde kurulan ilişkide tarafların iradesini görünür kılar ve sözleşmenin var olduğunu ispatlar. Pey akçesi vermek tarafa cayma yetkisi tanımaz; bu yönüyle cayma akçesinden ve pişmanlık akçesi olarak bilinen kavramlardan ayrılır.
Mahsup Kuralı ve İade Rejimi
Pey akçesinin hukuki kaderi, sözleşmenin kaderine bağlıdır. Sözleşme normal seyrinde ifa edilirse, pey akçesi aksi kararlaştırılmadıkça asıl edime mahsup edilir. Örneğin gayrimenkul satış vaadi sözleşmesinde alıcının verdiği pey akçesi, satış bedelinden düşülür. Sözleşme tarafların ortak iradesiyle ortadan kaldırılırsa pey akçesi geri verilir; çünkü teyit fonksiyonu artık geçerliliğini yitirmiştir.
Sözleşmenin İhlali Durumu
Sözleşmeyi ihlal eden tarafın pey akçesi karşısındaki durumu, alacaklının haklarını genişletir. Pey akçesi alan taraf borcunu yerine getirmezse, akçe geri verilir ve genel hükümlere göre borçlu temerrüdü sonuçları işler; alacaklı aynen ifa veya sözleşmeden dönme yollarını kullanabilir, dönme tazminatı talep edebilir. Pey akçesi veren taraf borcunu ifa etmezse, akçe alacaklının elinde kalır ve alacaklı bunun ötesinde tazminat ister.
Pey Akçesi ve İspat Hukuku
Pey akçesi sözleşmenin kurulduğunu somut delille ortaya koyduğundan, taraflar arasındaki uyuşmazlıklarda güçlü bir ispat aracıdır. Özellikle muacceliyet tartışmalarında, ödeme zamanı belirsiz kalmış sözleşmelerde pey akçesi karinesi devreye girer; sözleşmenin kurulduğu kabul edilir ve zamanaşımı başlangıcı buna göre belirlenir. Hâkim, akçenin teyit mi cayma fonksiyonu mu taşıdığına tarafların iradesine bakarak karar verir.
Diğer Akçelerden Ayrımı
Pey akçesinin cayma akçesinden temel farkı, cayma yetkisi vermemesidir. Pey, cayma ve pişmanlık akçeleri farkı başlıklı tablo, üç müesseseyi karşılaştırır. Pey akçesi sözleşmeyi teyit eder, cayma akçesi sözleşmeden vazgeçme yetkisi tanır, pişmanlık akçesi ise eski hukuk dilinde cayma akçesinin diğer bir adı olarak kullanılmıştır. Bu kavram karmaşası hâkimlik sorularının vazgeçilmez tuzağıdır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Pey akçesi cayma yetkisi vermez; sözleşmenin kurulduğunu ispat eder. Aksi varsayım kanunda açıkça reddedilmiştir.
- Sözleşme ifa edilirse aksi kararlaştırılmadıkça edime mahsup edilir; ortak iradeyle sona ererse iade edilir.
- Sözleşme ihlal edilirse alacaklının hakları kümelenir: aynen ifa, sözleşmeden dönme, dönme tazminatı.
- Cayma akçesi ile karıştırmamak gerekir; tarafların iradesi belirleyicidir.
- Pey akçesi karinesi kanunidir: aksi kararlaştırılmadıkça TBK m.177 işler.
Aynı Alandan Bağlantılar