Örnek üzerine satış, satıcının alıcıya gösterdiği veya gönderdiği bir örnek mala dayanılarak yapılan ve teslim edilen malların bu örneğe uygun olması zorunluluğunu içeren satış türüdür. Türk Borçlar Kanunu m.247-248 hükümlerinde düzenlenen bu kurum, klasik bir vasıf tekeffülü uygulamasıdır. Tüketici ürünleri, hammadde ticareti ve toptan satışlarda yaygın kullanılır; özellikle tarımsal ürünler, tekstil, makine parçaları gibi standart örneğe bağlı sektörlerde sınava düşer.
Hukuki Niteliği
Örnek üzerine satış, satış sözleşmesinin özel bir biçimidir; örneğin gösterilmesi veya verilmesi sözleşmenin kuruluşunda esaslı unsurdur. Hukuki nitelik bakımından:
- Satışın özel bir türüdür: Genel satış kuralları uygulanır; m.247-248 ek hükümler içerir
- Vasıf tekeffülü kapsamındadır: Satıcı, teslim edilen malın örnekle aynı vasfa sahip olmasını taahhüt eder
- Şekle tabi değildir: Sözlü olarak veya yazılı olarak kurulabilir; örneğin gösterilmesi yeterlidir
- Örneğin saklanması zorunludur: Satıcı örneği uyuşmazlık halinde delil olarak sunabilmek için saklamalıdır
TBK m.247: Örneğin Geri Verilmesi ve İspat Yükü
TBK m.247 hükmü iki temel kural koyar:
- Alıcının elinde örnek: Eğer alıcı örneği saklıyor ve teslim edilen mal ile karşılaştırma yapma imkanı varsa, satıcının örneğin korunduğunu ispat etmesine gerek yoktur
- Satıcının elinde örnek: Örnek satıcının elinde kalmışsa, satıcı örneğin bozulmadan korunduğunu ispat etmek zorundadır
Bu hüküm uyuşmazlıkta ispat yükünün dağılımını netleştirir. Satıcının örneği zayi etmesi veya tahrif etmesi durumunda alıcı, malın örneğe uymadığını iddia ettiği takdirde satıcı bu iddiayı çürütemez.
TBK m.248: Örneğin Bozulması ve İddia
TBK m.248 hükmüne göre, alıcı sözleşme kurulurken kendisine gönderilen örneği saklamak zorundadır; örnek bozulmuş veya değiştirilmişse alıcı bunun teslim edilen malın eksiklikten kaynaklandığını iddia edemez. Bu kural, taraflar arasındaki ispat dengesini sağlar; alıcı kötü niyetle örneği değiştirip teslim edilen malı reddedemez.
Örneğe Aykırı Teslimat: Sonuçlar
Teslim edilen mal örneğe aykırı çıkarsa ayıba karşı tekeffül hükümleri uygulanır. Alıcının seçimlik hakları:
- Sözleşmeden dönme: Tüm satışı feshetmek; bedelin iadesi
- Bedelden indirim: Malı tutmak ama orantılı indirim talep etmek
- Aynı türden ayıpsız mal: Misli mal söz konusuysa ayıpsız bir mal ile değiştirme
- Ücretsiz onarım: Ayıbın giderilmesi mümkünse onarım talebi
Alıcı, malın örneğe aykırı olduğunu derhal muayene ederek bildirmek zorundadır (m.223 kıyasen); aksi halde örneğe uygun teslimat sayılır ve ayıp ileri sürülemez. Bu bildirim süresi sıkı yorumlanır.
Pratik Kullanım Örnekleri
Örnek üzerine satış genellikle şu işlemlerde görülür:
- Tekstil hammaddeleri: Bir kumaş örneği gönderilir, sözleşme bu örneğe göre yapılır
- Tarımsal ürünler: Buğday, mısır gibi standartlaşabilir ürünlerde örnek gönderilir
- Makine parçaları: Standart spesifikasyona dayalı parçalar için örnek esastır
- Toptan tüketici ürünleri: İlaç, kozmetik gibi sektörlerde örnek esaslı sözleşmeler yaygındır
Örnek Üzerine Satış ve Beğenme Koşuluyla Satış Farkı
Bu iki kurum karıştırılır ancak farklıdır:
- Örnek üzerine satış: Sözleşme kurulmuştur; teslim edilen mal örneğe uygun olmak zorundadır. Alıcının "beğenme" gibi serbest takdiri yoktur.
- Beğenme koşuluyla satış: Sözleşme alıcının beğenmesi koşuluna bağlıdır; alıcı serbest takdiriyle malı kabul edip etmemeyi seçer.
Bu fark hâkimlik sınavında klasik bir ayrımdır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Satışın özel türü: TBK m.247-248; genel satış hükümleri saklıdır.
- Örneğin saklanması: Satıcı bozulmadan koruduğunu, alıcı değiştirmediğini ispat eder.
- Örneğe aykırılık ayıp doğurur: m.223 vd. ayıba karşı tekeffül hükümleri uygulanır.
- Beğenme koşulundan farkı: Örnek üzerine satışta sözleşme kurulmuştur; beğenme koşulunda kuruluş geri kalmıştır.
- Vasıf tekeffülü kurumudur: Satıcı örnekle uyumlu mal teslim etme borcu altındadır.
- Şekle tabi değil: Sözlü veya yazılı kurulur; ispat amacıyla yazılı tercih edilir.
Aynı Alandan Bağlantılar