Son güncelleme:
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu: Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara , ve çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim ve değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Müteselsil sorumlular arasında rücu, 6098 sayılı TBK m.62/2'de düzenlenen ve dış ilişkide mağdura zararın tamamını ödeyen müteselsil sorumlunun, iç ilişkide kendi payını aşan kısım için diğer sorumlulara başvurma hakkıdır. Hüküm aynen şöyledir: "Tazminatın aynı zarardan sorumlu müteselsil borçlular arasında paylaştırılmasında, bütün durum ve koşullar, özellikle olayın sebeplerinden her biri ile ilgili olarak yüklenebilecek kusurun ağırlığı göz önünde tutulur. Tazminatın kendi payına düşeninden fazlasını ödeyen kişi, bu fazla ödemesi için, diğer müteselsil sorumlulara karşı rücu hakkına sahip ve zarar görenin haklarına halef olur."
Rücu hakkı kanuni halefiyete dayanır — ödeme yapan sorumlu, mağdurun haklarına ödediği ölçüde halef olur (TBK m.62/2 son cümle, m.127 kıyasen). Bu halefiyetin pratik sonuçları: (i) ödeyen sorumlu, mağdurun alacağına bağlı teminatlardan (rehin, kefalet) yararlanabilir, (ii) mağdurun zamanaşımı süresi devam eder ancak rücu için ayrı zamanaşımı uygulanır — Yargıtay içtihadına göre TBK m.73 uyarınca 2 yıl (öğrenmeden) ve 10 yıl (olaydan), (iii) ödeyen sorumlu mağdurun ihtarlarından ve dava aşamasındaki ispat avantajlarından yararlanır. Eren halefiyetin kanuni olduğunu, ayrıca devir işlemine gerek olmadığını vurgular.
Yargıtay 4. HD ve 17. HD yerleşik içtihadına göre rücu payı şu kriterlerle belirlenir:
Hâkim takdir yetkisini TBK m.4 ve TMK m.4 çerçevesinde kullanır; Yargıtay denetimi yalnızca takdir hakkının açıkça aşılması hâlinde işler.
Özellikle eksik müteselsillikte rücu sorununun en tartışmalı görünümü, kusursuz sorumlu (örn. adam çalıştıran m.66, araç işleteni KTK m.85) ile kusurlu fail (asıl çalışan veya sürücü) arasındaki paylaşımdır. Yargıtay HGK ve 17. HD bu noktada şu yaklaşımı benimser: adam çalıştıran, mağdura ödediği tazminatı çalışanından tam olarak rücu edebilir — çünkü kendi kusurundan değil, **kanuni karine**den sorumludur. Aynı şekilde araç işleteni, ehliyetsiz/kusurlu sürücüsünden tam rücu hakkına sahiptir. Oğuzman/Öz burada hâkimin TBK m.62/2 takdir yetkisini sınırlı kullandığını, çünkü gerçek failin kusurlu olduğunu vurgular.
Rücu hakkı yalnızca kendi payını aşan ödeme için tanınır. Yani kendi payına düşeni ödeyen sorumlu, henüz ödemediği halde diğerlerine ön rücu yapamaz. Ayrıca rücu, ifa edilen miktarla sınırlıdır — mağdura ödenen tazminat oranında talep edilebilir. Faiz, masraf ve avukatlık ücreti de ödendiği ölçüde rücu kapsamına girer (Yargıtay 4. HD).
Hafif Kusur
Hafif kusur (sıradan ihmal, simple negligence), gerekli özenin biraz altında kalma şeklindeki en hafif kusur derecesidir. Sorumluluk doğurur ancak ağır kusurun aksine sorumsuzluk anlaşması ile kaldırılması kural olarak mümkündür (TBK m.115/2 sınırları çerçevesinde). Sigorta tarafından kural olarak kapsanır; tazminat indirimi (TBK m.51) hâkim takdiriyle uygulanabilir.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Eksik Müteselsil Sorumluluk
Eksik müteselsil sorumluluk, TBK m.62 çerçevesinde aynı zarardan farklı hukuki sebeplerle sorumlu olan kişilerin (örn. biri sözleşmeye aykırılık, diğeri haksız fiil) mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Sebepler farklı olsa da zarar tek olduğundan mağdur tek tatmin hakkına sahiptir; iç ilişkide paylaşım sebep ağırlığına göre yapılır — hâkimlik rehberi.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması
Sorumluluk sebeplerinin yarışması, TBK m.60 uyarınca bir kişinin aynı zarardan birden fazla hukuki sebebe dayanılarak (örn. sözleşmeye aykırılık + haksız fiil) sorumlu tutulabildiği durumlarda, mağdurun lehe sebebi/rejimi seçme hakkına sahip olmasıdır. Hâkim, mağdurun açıkça veya zımnen tercih ettiği rejime göre uyuşmazlığı çözer; her sebep için kendi şartları ve zamanaşımı uygulanır — hâkimlik rehberi.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.
Ağır Kusur
Ağır kusur (gross negligence + dolus), kasıt ve ağır ihmali kapsayan kusur derecesidir. TBK m.114 hükmüne göre kişi en sıradan dikkati dahi göstermemiş veya zararı bilerek istemişse ağır kusurludur. Sorumsuzluk anlaşması ile önceden kaldırılamaz (TBK m.115/1). Sigorta hukuku, tazminat indirimi ve uygulamada özel rejime tabidir. Hizmet ve eser sözleşmelerinde ağır kusur, sözleşmeden doğan tazminat sorumluluğunu ağırlaştıran temel ölçüttür.