Müteselsil Borçlulukta İç İlişki (Borçlular Arası)
Müteselsil borçluluk yapısının ikinci ekseni borçluların kendi aralarındaki iç ilişkidir. Dış ilişkide alacaklı serbestçe seçim yapabilirken, iç ilişkide adil bir dağıtım sağlanması TBK m.166-167 ile güvence altına alınır. Bu sayede alacaklının "tek borçludan tahsilat" tercihi, iç ilişkide rücu mekanizmasıyla dengelenir.
TBK m.166: Eşit Pay Karinesi
TBK m.166/1, aksi sözleşme veya kanun hükmü olmadıkça borçluların eşit paylarla sorumlu olduğunu söyler. Karinenin sonuçları:
- Sözleşmede pay belirlenmemişse her borçlunun iç ilişkideki payı 1/n'dir.
- Aksi anlaşma yazılı şekilde olmasa bile geçerlidir; ispat genel kurallara tabidir.
- TBK m.166/3 uyarınca ödeme gücü olmayan borçlunun payı geri kalan borçlular arasında eşit olarak paylaştırılır; bu kural rücu mekanizmasının etkin işlemesini sağlar.
TBK m.167: Rücu Hakkı
TBK m.167, kendi payından fazla ödeyen borçluya, fazla kısım için diğer borçlulara karşı rücu hakkı tanır. Rücu:
- Sadece kendi payını aşan kısım için kullanılabilir; pay tutarı altında ödeme yapan borçlu rücu edemez.
- Borçlular arasındaki sözleşmeye dayanır; bu yönüyle saf bir kişisel haktır.
- Rücu alacağı, ödeme tarihinden itibaren işleyen genel zamanaşımına tabidir.
TBK m.168: Halefiyet
TBK m.168, ödeyen borçluya alacaklının haklarına kanunî halef olma imkânı sunar. Halefiyet sayesinde ödeyen borçlu:
- Alacaklının teminatlarına (ipotek, rehin, kefalet) halef olur.
- Faiz, gecikme tazminatı gibi yan haklara da halef olur.
- Halefiyet, rücu hakkı ile birlikte kullanılabilir; ödeyen borçlu hangisi kendi yararınaysa onu seçer.
Akdî müteselsilde müteselsil borçluluk eşit pay karinesine tabidir; oysa haksız fiilde TBK m.62 iç ilişkide kusurun ağırlığı, hâl ve şartlar gözetilerek pay dağılımı yapılmasını emreder. Bu nedenle müteselsil sorumlular arasında rücu ile akdî müteselsil rücu birbirinden ayrı incelenir.
Ödeme Gücü Olmayan Borçlu Payı
TBK m.166/3, ödeme gücü olmayan borçlunun payını geri kalan borçlular arasında eşit dağıtarak alacaklı değil, borçlular arasında riski paylaştırır. Bu, akdî müteselsilin sosyal işlevi açısından kilit bir hükümdür ve Yargıtay kararlarında "iç ilişkide adalet" ilkesinin temel dayanağı sayılır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Eşit pay karinesi: Aksi kararlaştırılmamışsa borçlular iç ilişkide eşit paylarla sorumludur (m.166/1).
- Rücu sınırı: Sadece kendi payını aşan kısım için rücu mümkündür; pay altında ödeyen rücu edemez.
- Halefiyet ile rücu birlikte: Ödeyen borçlu hem alacaklı haklarına halef olur hem de rücu alacağı doğar; iki kurum birbirini tamamlar.
- Ödeme gücü riski: Ödeme gücü olmayan borçlunun payı kalan borçlular arasında eşit paylaştırılır (m.166/3).
- Haksız fiil farkı: TBK m.62 ile kusur derecesine göre pay dağılımı yapılır; akdî müteselsildeki eşit pay karinesinden ayrılır.
Aynı Alandan Bağlantılar