Kısmi temlik, bölünebilir bir alacağın yalnızca belirli bir kısmının üçüncü kişiye devredilmesi, kalan kısmının ise devredende kalmasına imkân tanıyan alacağın devri uygulamasıdır. TBK'da müstakil bir hükümde düzenlenmemiş olsa da, TBK m.183'ün ana ilkesinden ve sözleşme özgürlüğü çerçevesinden kabul edilir. Faktoring işlemleri, ortak alacaklılığın oluşumu ve karmaşık ticari ilişkilerde sıkça kullanılan bir uygulamadır.
Bölünebilirlik Şartı
Kısmi temlikin yapılabilmesi için alacağın bölünebilir nitelikte olması gerekir. Bölünebilirlik genel olarak para alacaklarında (en yaygın) ve misli mal teslim borçlarında mevcuttur. Bölünmez alacaklar — örneğin belirli bir gayrimenkulün teslim alacağı, kişisel bir hizmetin görülmesi alacağı, sanatçı edimi — kısmen devredilemez. Bölünebilirlik objektif niteliktedir; tarafların kararıyla bölünmezlik bölünebilirliğe çevrilemez. Para alacaklarının bölünebilirliği mutlak kabul edilir.
Birden Çok Alacaklının Doğması
Kısmi temlik sonucunda alacak iki ayrı alacaklı arasında paylaşılır: devredende kalan kısmın alacaklısı devreden, devredilen kısmın alacaklısı devralandır. İki alacaklı arasında müteselsil alacaklılık doğmaz; her biri kendi payı için bağımsız hakka sahiptir. Borçlu açısından sonuçlar: borçlu her alacaklıya kendi payı oranında ifa eder; bir alacaklıya yapılan tam ödeme diğerine karşı borçtan kurtarmaz. Bu durum, borç ilişkisinde alacaklı tarafının çoğullaşması anlamına gelir.
Borçlunun Korunması ve Defi'lerin Bölünmesi
Kısmi temlikte borçlunun korunması özel bir nitelik kazanır. Borçlunun defi hakları (borçlunun defileri) her iki alacaklıya karşı da kendi payları oranında ileri sürülebilir. Örneğin: borçlunun takas için elverişli karşı alacağı varsa, takas kısmen iki alacaklıya orantılı olarak uygulanır veya borçlu hangi alacaklıya karşı kullanacağını seçebilir (somut olayın koşullarına göre). Zamanaşımı her iki alacaklı için ayrı işler. Devredene yapılan ifa korumasında bildirim her iki alacaklıdan birinin yapmış olması yeterlidir; borçlu artık her iki alacaklıya da ayrı ifa zorunludur.
Fer'î Hakların Bölünmesi Sorunu
Teminat haklarının geçişi kuralı kısmi temlikte özel sorun doğurur: bölünebilir nitelikteki teminatlar (örneğin gecikme faizi) iki alacaklı arasında pay oranlarına göre bölünür. Bölünmez nitelikteki teminatlar — örneğin tek bir taşınmaz üzerinde ipotek, tek bir taşınır rehni, kefilin tek bir kefaleti — bölünemez; bu durumda iki çözüm yolu vardır: (i) teminat her iki alacaklıya da pay oranlarında bağlı kalır (paylaşımlı yararlanma), (ii) sözleşme ile teminatın yalnızca bir alacaklıya ait olacağı kararlaştırılabilir. Pratikte taraflar açıkça hangi yolun seçildiğini belirtmediyse paylaşımlı yararlanma kabul edilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Bölünebilirlik şart: Kısmi temlik yalnızca bölünebilir alacaklarda mümkündür; en tipik örnek para alacaklarıdır. Bölünmez alacaklarda kısmi devir yapılamaz.
- Müteselsil alacaklılık doğmaz: İki alacaklı (devreden ve devralan) bağımsız haklara sahiptir; biri diğerine karşı tam alacak ileri süremez.
- Yazılı şekil yine zorunlu: Kısmi temlik için de TBK m.184 yazılı şekil şartı uygulanır; sözlü kısmi devir hükümsüzdür.
- Defi'ler pay oranında: Borçlu defi haklarını (zamanaşımı, takas, ödemezlik) iki alacaklıya karşı pay oranlarına göre ileri sürer.
- Fer'î hakların bölünmesi sorunlu: Bölünmez teminatlarda (tek ipotek, tek kefalet) sözleşmesel düzenleme yoksa paylaşımlı yararlanma kabul edilir.
- Borçlu için ek yük: Kısmi temlik borçlu için iki ayrı alacaklıya ifa zorunluluğu getirir; bu nedenle bazı doktrinler kısmi temlikin borçlunun durumunu ağırlaştıran nitelik taşımayacağını savunur.
- Faktoringte yaygın: Kısmi temlik özellikle faktoring işlemlerinde, ana sözleşmenin bir kısmının faktoring şirketine devredilmesi biçiminde sık görülür.
Aynı Alandan Bağlantılar