Son güncelleme:
Kısmi İmkansızlık: Kısmi imkansızlık, edimin yalnızca bir bölümünün borçluya yüklenemeyen sebeplerle olanaksızlaşmasıdır ve TBK m.137 uyarınca borç o oranda sona erer. Karşılıklı sözleşmelerde alacaklının karşı edimi orantılı olarak azaltılır; ancak kısmen ifa alacaklının makul menfaatine uygun değilse alacaklı sözleşmenin tamamından dönebilir veya sürekli borç ilişkilerinde feshedebilir.
Kısmi imkansızlık, edimin tamamı değil yalnızca bir bölümünün borçluya yüklenemeyen sebeplerle ifa edilemez hâle gelmesi durumudur. TBK m.137/1 lafzıyla "Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle kısmen imkânsızlaşırsa borçlu, borcunun sadece imkânsızlaşan kısmından kurtulur." Hüküm, tam imkansızlık (m.136) ile yapısal paralelliğe sahiptir; ancak edimin bölünebilirliği ve alacaklının kısmi ifadan beklediği menfaat ek değerlendirme parametreleri olarak devreye girer.
Hükmün uygulanabilmesi için edimin bölünebilir nitelikte olması (parça parça ifa edilebilir, miktar veya hacim olarak ayrılabilir) ve geriye kalan kısmın bağımsız bir ekonomik anlam taşıması gerekir. Bölünemez edimde kısmi imkansızlık fiilen tam imkansızlığa dönüşür ve m.136 rejimi uygulanır.
Kısmi imkansızlığın klasik şartları şunlardır: (i) edimin bir bölümünün olanaksızlaşması — tamamı etkilenirse m.136 uygulanır; (ii) borçluya yüklenemeyen sebep — kusurlu kısmi imkansızlıkta m.112 devreye girer; (iii) edimin bölünebilirliği; (iv) kalıcı engel — geçici nitelikteki engel için geçici imkansızlık rejimi uygulanır.
Karşılıklı sözleşmelerde m.137/1 cümle 2 bir orantılılık kuralı getirir: borçlu kısmen kurtulduğu ölçüde karşı edim de azalır. Bu, sinallagmatik dengenin korunması adına temel bir kuraldır; alacaklı azaltılmış edime karşı tam karşı edim ödemekle yükümlü tutulamaz. Azaltma oranı, imkansızlaşan kısmın edimin bütünü içindeki ekonomik değerine göre hesaplanır — basit miktar oranıyla değil, sübjektif menfaat ve piyasa değeri dikkate alınarak belirlenir.
TBK m.137/2 alacaklıya önemli bir seçimlik hak tanır: kısmi ifa alacaklının makul menfaatine uygun değilse, alacaklı sözleşmenin tamamından sözleşmeden dönme yoluyla geri çekilebilir veya sürekli borç ilişkilerinde sürekli borç ilişkisinde fesih hakkını kullanabilir. "Makul menfaat" değerlendirmesi objektiftir: alacaklının kısmi edimle sözleşmenin amacına ulaşıp ulaşamayacağı, eksik kısmın temel edim olup olmadığı, ikame edinme olanakları gibi kriterler dikkate alınır.
Dönme veya fesih hakkı kullanıldığında, alacaklının halihazırda ödediği karşı edim iade borcu sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde geri istenir; sürekli borç ilişkisinde fesih ise ileriye etkili sonuç doğurur ve geçmiş edimler iade edilmez.
Kısmi imkansızlık (m.137) ile kısmi geçersizlik (m.27/2) sıklıkla karıştırılan iki kurumdur. Kısmi geçersizlik, sözleşmenin kuruluşunda hukuka, ahlaka veya kamu düzenine aykırılığın yalnızca bir hükmü etkilemesi ve geri kalanın geçerliliğini koruması durumunu ifade eder; bu, başlangıçta imkansızlık ile bağlantılı bir kavramdır. Kısmi imkansızlık ise sözleşme geçerli kurulduktan sonra edimin bir bölümünün ifa edilemez hâle gelmesini kapsar ve sonradan doğan bir engelin sonucudur.
Bu fark uygulamada önemlidir: kısmi geçersizlik m.27/2 atfıyla "tarafların bu hükümler olmadan sözleşmeyi yapmayacakları" varsayımıyla tüm sözleşmenin hükümsüzlüğüne yol açabilirken, kısmi imkansızlıkta sözleşme prensip olarak ayakta kalır ve yalnızca alacaklının makul menfaati ölçütü tüm sözleşmeden çekilme imkânı verir.