Son güncelleme:
Kendi Adına Sözleşme Yapma Yasağı: Kendi adına sözleşme yapma yasağı (self-dealing yasağı), temsilcinin temsil olunanı temsilen kendisi ile veya başka bir temsil olunan adına ondan farklı bir kişi olarak sözleşme yapmamasıdır. Doktrin ve içtihatla geliştirilen bu yasak menfaat çatışması ilkesine dayanır. İstisnaen, temsil olunanın açık izni veya işlemin tarafsızlığı koşullarıyla aşılabilir.
Kendi adına sözleşme yapma yasağı (öğretide "self-contracting" karşılığı kullanılır), iradî temsil ilişkisinde temsilcinin, temsil olunan adına yapacağı bir hukuki işlemde aynı zamanda kendi adına ya da bir başka temsil olunan adına karşı taraf konumuna geçmesinin kural olarak yasak olduğunu ifade eden temsil hukuku ilkesidir. Türk Borçlar Kanunu m.40-46 arasında düzenlenen iradî temsil rejimi, ilkenin pozitif metnini açıkça yazmasa da; temsilcinin temsil olunanın menfaatini koruma yükümü, dürüstlük kuralı (TMK m.2) ve vekâlet hükümlerinin temsil ilişkisine yansıması (TBK m.502 vd.) ekseninde kabul edilir.
Yasak iki ayrı görünüm üzerinden tartışılır: temsilcinin kendi adına karşı taraf konumuna geçmesi (Selbstkontrahieren) ve aynı temsilcinin iki ayrı temsil olunan adına aynı işlemin iki tarafını üstlenmesi (çift temsilcilik / Doppelvertretung). Her iki halde de işin özünde menfaat çatışması karinesi vardır: temsilcinin sadakat yükümü, kendi cebine ya da diğer müvekkiline yarar sağlamasıyla zedelenir.
Bu yazı; ilkenin dogmatik temelini, istisnai geçerlilik hâllerini, askıdaki işlemin akıbetini, yetkisiz temsil hükümleriyle ilişkisini ve hâkimlik sınavında en çok tuzak kuran ayrımları sistematik biçimde ele alır.
İradî temsilde temsilci, temsil olunanın iradesi yerine geçen bir aracı değil; onun menfaatini gözeten bir vekildir. TBK m.40 vd. iradî temsil yetkisini düzenlerken, TBK m.502 vd. vekâlet hükümleri sadakat ve özen yükümünü yazılı kurala bağlar. Temsilcinin işlemde karşı taraf olarak kendi menfaatini araması, sadakat yükümüne yapısal bir aykırılıktır.
Yasak, temsilcinin kötü niyetli olmasına bağlı değildir; menfaat çatışması ihtimali yeterlidir. Hâkim somut zarar aramaz, çatışmanın objektif varlığı yasakla yetinmek için yeterlidir.
İlke, dürüstlük kuralının (TMK m.2) temsil hukukundaki özel görünümüdür. Bir temsilcinin müvekkili adına satacağı taşınmazı kendi adına alması, tipik tabloda alış-satış fiyatını manipüle etme tehlikesi yaratır. Bu nedenle hukuk düzeni, sözleşmenin bağlayıcılığını otomatik kabul etmez; geçerlilik için temsil olunanın iradesini (önceden izin ya da sonradan icazet) arar.
İlke, doktrinde tek bir başlık altında ele alınsa da iki ayrı tablo üretir. Her iki halin yaptırımı (askıdaki sözleşme + icazet ihtiyacı) aynıdır; ancak kimin onay vereceği farklılaşır.
Temsilci, temsil olunan adına yaptığı işlemde kendi adına karşı taraf olur. Tipik örnek: A, B'yi taşınmazını satması için yetkilendirir; B, taşınmazı kendi adına satın alır. İşlem bir tarafta A'yı (B'nin temsilcisi sıfatıyla) diğer tarafta B'yi (gerçek kişi olarak) bulur. Sadakat zedelenmesi ihtimali en yüksek tablodur.
Aynı temsilci, sözleşmenin iki ayrı tarafını iki farklı temsil olunan adına üstlenir. Örnek: Aynı emlakçı hem alıcı hem satıcı adına vekâletnameli olarak hareket eder ve sözleşmeyi imzalar. İki müvekkilin de menfaatini korumak çoğunlukla imkânsızdır.
Çift temsilciliğin yaptırımı, her iki temsil olunanın da işleme icazet vermesini gerektirir. Bir tarafın icazeti yetmez; sözleşme her iki tarafça onaylanmadıkça askıdaki haliyle kalır.
Yasak mutlak değildir; üç tipik durumda işlem doğrudan geçerli sayılır.
Temsil olunan, temsilcinin kendi adına ya da çift temsilci olarak işlem yapabileceğini önceden ve bilinçli biçimde yetkilendirmişse menfaat çatışması karinesi düşer. İzin özel ve açık olmalıdır; genel "her tür işlemi yapmaya yetkilidir" ifadesi yeterli değildir.
Fiyatın piyasa koşullarınca belirlendiği; tarafların pazarlık imkânının fiilen ortadan kalktığı işlemler. Tipik örnek: borsada işlem gören payların güncel borsa fiyatından alış-satışı; standart hizmet bedelleri olan noter, sigorta, banka tarifeleri.
İşlem temsilciye yük yüklemez ve sadece temsil olunana yarar sağlarsa, sadakat zedelenmesi söz konusu olmaz. Örneğin temsilcinin temsil olunana bağışlama yapması ya da borç ibrası verilmesi.
| İşlem Türü | İzin Gerekli mi? | Yaptırım |
|---|---|---|
| Açık izinle kendi adına işlem | Hayır (önceden verildi) | Geçerli |
| Piyasa fiyatından kendi adına işlem | Hayır (çatışma yok) | Geçerli |
| Sırf temsil olunan lehine işlem | Hayır (sadakat zedelenmez) | Geçerli |
| Açık izin olmaksızın kendi adına işlem | Evet (sonradan icazet) | Askıda |
| Çift temsilcilik (iki taraf izinsiz) | Evet (her ikisinin de icazeti) | Askıda |
| Menfaat çatışmasına rağmen yapılan işlem | İcazet alınmazsa | Hükümsüz |
İlkeyi aşan bir işlem hukuk düzeninde yokluk ya da kesin hükümsüzlük olarak değerlendirilmez; askıdaki bir sözleşme niteliğindedir. TBK m.46 yetkisiz temsilcinin yaptığı işlemi temsil olunanın icazeti ile geçerli hâle getirmesini düzenler; aynı mantık kendi adına işlem yasağına aykırılığa da uygulanır.
İcazet açık ya da örtülü verilebilir. Temsil olunanın işlemden haberdar olduktan sonra makul süre içinde itiraz etmemesi ve işlemden doğan menfaatleri kullanmaya başlaması, örtülü icazet sayılır. Karşı tarafın (üçüncü kişinin) icazete kadar geçen sürede sözleşmeyle bağlı kalmama hakkı vardır (TBK m.46/2 mantığı).
Üçüncü kişiye karşı sözleşme akıbetini belirleyen ikinci eksen, görünüş yetkisi doktrinidir. Üçüncü kişi, temsilcinin yetkisini bilemiyorsa ve bilmesi gerekmiyorsa, temsil olunanın işleme bağlı kalması beklenebilir. Ancak kendi adına işlem yasağında üçüncü kişi sıfatı tartışmalıdır: temsilci kendi adına işlem yapıyorsa, kendisi karşı tarafın yerinde olduğundan iyiniyet korumasından yararlanamaz.
Görünüş yetkisi yalnızca dış ilişkiyi korur; iç ilişkide temsilci sadakat ihlalinden sorumlu kalır. Üçüncü kişi konumundaki birinin temsilcinin self-dealing yaptığını bilmesi gerekiyorsa (örneğin alıcı, satıcının vekili olduğunu biliyorsa) korumadan yararlanamaz.
Senaryo 1 — Açık izin yokluğu: A, gayrimenkul satışı için B'yi vekil tayin etmiştir. B, taşınmazı piyasa fiyatının altında kendi eşine satar. A, işlemi öğrenince icazet vermeyi reddeder. Sözleşme askıdaydı; icazet reddedildiği an kesin hükümsüz hale gelir. A, taşınmazın iadesini ve uğradığı zararın tazminini isteyebilir; B'nin sadakat yükümü ihlali nedeniyle TBK m.502 vd. ekseninde sorumluluğu doğar.
Senaryo 2 — Piyasa fiyatı istisnası: Bir banka müdürü, bankanın kasasındaki dövizleri günlük borsa kuru üzerinden kendi adına satın alır. İşlem piyasa fiyatından ve standart koşullarda yapıldığı için menfaat çatışması karinesi düşer; sözleşme baştan geçerlidir, icazete ihtiyaç duyulmaz.
Senaryo 3 — Çift temsilcilik: Emlakçı C, hem A'nın (satıcı) hem B'nin (alıcı) vekili olarak satış sözleşmesini imzalar. İki taraf da fiyatı sonradan beğenmez. Çift temsilciliğin geçerli olması için her iki müvekkilin de açık izninin ya da sonradan icazetinin bulunması gerekir. A icazet verir ancak B reddederse, sözleşme B yönünden hükümsüz; sözleşme bütünüyle ayakta kalamaz.