İşverenin borçları, hizmet sözleşmesinde işverenin işçiye karşı yerine getirmekle yükümlü olduğu sürekli edimlerin tümüdür. Türk Borçlar Kanunu m.401-419 arasında düzenlenen bu borçlar; ücret ödeme (m.401-409), ücretin korunması (m.407), işçinin kişiliğinin korunması (m.417), eşit davranma (doktrinal — m.396 dürüstlük üzerinden), araç gereç tedariği (m.413) ve hesap pusulası düzenleme (m.407/3) gibi temel başlıklar etrafında şekillenir. İş Kanunu (4857 s.K.) kapsamına giren işyerlerinde bu borçlara kıdem tazminatı, iş güvencesi, asgari ücret koruması gibi ek yükümlülükler de eklenir.
Ücret Ödeme Borcu (m.401-409) — Ana Edim
İşverenin birincil ve zorunlu edimi ücret ödemektir; ücret olmaksızın hizmet sözleşmesinden söz edilemez:
- Ücret türleri (m.401-405): Zaman bazlı (saat/gün/hafta/ay), parça başı, götürü, akort, prim, ikramiye ve yüzde usulü farklı türlerde ücret kararlaştırılabilir. Detay için ücret türleri (TBK) terimine bakınız.
- Ücret ödeme zamanı (m.406): Aksine sözleşme yoksa ücret her ay sonunda ödenir; daha kısa veya daha uzun dönemler için sözleşme yapılabilir.
- Ücretin korunması (m.407): İşveren ücretten mahsup yapamaz; kararlaştırılmış ücret işçinin asgari kişisel ihtiyacını koruyacak miktardan düşürülemez. Detay için ücretin korunması.
- Hesap pusulası: Her ödeme için işçiye hesap pusulası verilmesi yasal zorunluluktur (m.407/3). Detay için ücret pusulası.
İşveren, hizmet ilişkisi içinde işçinin kişiliğini koruma yükümlülüğü altındadır:
- İş sağlığı ve güvenliği: İşveren, işçinin sağlığını korumak için gerekli her türlü önlemi almalıdır; bu yükümlülük emredicidir.
- Cinsel ve psikolojik tacizden koruma: TBK m.417/2 işverene cinsel taciz, mobbing gibi davranışlardan işçiyi koruma ve önleyici tedbir alma görevi yükler.
- Manevi tazminat sorumluluğu: İşveren bu yükümlülüğü ihlal ederse manevi tazminat sorumluluğu doğar.
- Haklı sebeple fesih hakkı: İşveren tedbir almazsa, işçi haklı sebeple derhal fesih yapabilir (m.435).
Detay için işçinin kişiliğinin korunması terimine bakınız.
Eşit Davranma Yükümlülüğü (Doktrinal)
TBK 6098 hizmet sözleşmesi rejiminde açık bir eşit davranma maddesi yoktur; ancak doktrin ve içtihat bunu dürüstlük kuralı (m.396 sadakat, TMK m.2) üzerinden çıkarsamıştır. İş Kanunu m.5 ise eşit davranmayı açıkça düzenler. Yargıtay uygulamasında işverenin aynı veya benzer durumdaki işçiler arasında haklı sebep olmaksızın ayrımcılık yapması yasak sayılır; cinsiyet, din, dil, ırk, siyasi görüş gibi temel haklar üzerinde mutlak ayrımcılık yasağı vardır. İhlal halinde tazminat sorumluluğu ve haklı fesih sonuçları doğar.
İş Araç ve Malzemelerini Sağlama (m.413)
İşveren, işçinin işi gereği gibi yapabilmesi için gerekli araç, gereç, malzeme ve hammaddeyi sağlamakla yükümlüdür:
- Genel kural: İş için gerekli araç ve malzeme işverenin giderindedir; aksine sözleşme yoksa işçi bunları kendi cebinden karşılayamaz.
- İşçinin malzeme/araç getirmesi karşılığı (m.413/2): İşçi sözleşmesel olarak kendi araç gerecini kullanmayı üstlendiyse, kullanım karşılığı uygun ücret ister.
- Kişisel koruyucu ekipman: İş sağlığı ve güvenliği gereği gerekli kişisel koruyucu ekipman (KKD) işveren tarafından temin edilir; bedeli işçiye yüklenemez.
İşverenin iki ayrı belge düzenleme borcu vardır:
- Hesap pusulası (m.407/3): Her ücret ödemesi için verilmek zorundadır; brüt ücret, kesintiler, net ücret, çalışılan saat ve ödeme tarihini içerir. Detay için ücret pusulası.
- Hizmet belgesi (m.426): Sözleşmenin sona ermesinde işçinin talebi üzerine işveren, çalışma süresi ve iş niteliğini gösteren bir belge düzenlemekle yükümlüdür. Detay için hizmet belgesi.
Tatil ve İzin Hakları (m.421-425)
İşveren, işçinin dinlenme ve izin haklarını korumakla yükümlüdür:
- Hafta tatili (m.421): 24 saat kesintisiz hafta tatili ücretli olarak verilir; kural Pazar günüdür ancak alternatif gün kararlaştırılabilir. Detay için hafta tatili (TBK).
- Yıllık ücretli izin (m.422-425): TBK kapsamında 2-3 hafta yıllık izin; İş Kanunu kapsamında ise 14-26 gün arası kıdeme göre artan izin. Detay için yıllık ücretli izin (TBK).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Ücret ödeme zorunlu: Hizmet sözleşmesinin ana edimi ücrettir; ücret kararlaştırılmamışsa sözleşme hizmet sözleşmesi sayılmaz, vekalet veya bağışlama gibi başka bir niteliğe bürünür.
- Ücretin asgari kişisel ihtiyaç koruması (m.407): Mahsup ve takas, işçinin kararlaştırılmış ücretinin asgari kişisel ihtiyaç miktarını etkileyemez.
- Hesap pusulası emredici: Her ücret ödemesinde verilmesi zorunludur (m.407/3); ihlali idari para cezası ve tazminat sorumluluğu doğurur.
- Ücret zamanaşımı 5 yıl (TBK m.147/1): Ücret alacaklarında genel 10 yıllık zamanaşımı yerine 5 yıllık özel zamanaşımı uygulanır; sınavda klasik tuzak.
- Eşit davranma doktrinaldir (TBK 6098): TBK 6098'de açık madde yok; İş Kanunu m.5 açıkça düzenler. TBK'da m.396 sadakat ve TMK m.2 dürüstlük üzerinden çıkarsanır.
- İşçinin kişiliğinin korunması emredici: m.417 hükmü emredicidir; sözleşme ile aksine kararlaştırılamaz. İhlali derhal fesih sebebi sayılır.
- Araç gereç işverenin yükündedir (m.413): İşçi kendi araç gerecini kullanmayı üstlendiğinde ek ücret isteyebilir; KKD bedeli ise her halde işveren tarafından karşılanır.
Aynı Alandan Bağlantılar