Son güncelleme:
İradi Temsil: İradi temsil, temsil yetkisinin temsil olunanın iradesiyle (yetki belgesi, vekâletname) doğan türüdür. Temsil olunan istediği zaman yetkiyi sınırlandırabilir, geri alabilir veya değiştirebilir. Vekaletten farklı olarak iradi temsil sözleşme değil tek taraflı yetki verme işlemidir; vekalet bazen iradi temsile dayanır ama her iradi temsil vekalet değildir.
İradi temsil; temsil olunanın kendi iradesiyle (genellikle vekaletname yoluyla) bir başkasına temsil yetkisi tanıması ve böylece temsilcinin hukuki işlemini doğrudan kendi hukuk alanında doğurmasıdır. TBK m.40, temsil türlerini belirler ve iradi temsilin akdi nitelikteki yetki verme işlemiyle kurulduğunu hükme bağlar.
TBK m.40 — "Yetkili bir temsilci tarafından bir başkası adına ve hesabına yapılan hukuki işlemin sonuçları, doğrudan doğruya temsil olunanı bağlar."
İradi temsilde temsil yetkisi (Vollmacht), temsil olunanın tek taraflı bir hukuki işlemiyle (yetki verme) kurulur; vekâlet sözleşmesi (TBK m.502 vd.) ise temsilcinin iç ilişkide ne yapmakla yükümlü olduğunu düzenler. Bu iki kurum birbirinden bağımsızdır: yetki verilmeden vekâlet sözleşmesi yapılabilir; aynı şekilde yetki, vekâlet sözleşmesi olmadan da verilebilir.
İradi temsil, üç süjeli (temsil olunan, temsilci, üçüncü kişi) bir hukuki ilişkidir. Temsilci, temsil olunan adına ve hesabına işlem yapar; işlemin hukuki sonuçları doğrudan temsil olunanın hukuk alanında doğar. Temsilcinin kendi iradesi işlemde belirleyici olsa da, hukuki sonuçlar temsil olunana yansır.
İradi temsilin geçerli kurulması için üç unsur birlikte bulunmalıdır:
Birincisi, temsil yetkisi: temsil olunanın temsilciye verdiği, başkası adına işlem yapma yetkisidir. Bu yetki, vekaletname, sözlü beyan veya örtülü davranışla verilebilir.
İkincisi, temsil iradesi: temsilcinin işlemi başkası adına yaptığını açıkça veya örtülü olarak üçüncü kişiye bildirmesidir. Aksi halde işlem temsilcinin kendi adına yapılmış sayılır (TBK m.40/3).
Üçüncüsü, temsil yetkisinin kapsamı içinde işlem: temsilci yetki sınırları içinde kalmalıdır; aşan yetki halinde işlemin akıbeti TBK m.46 ve icazet hükümlerine tabidir.
İradi temsil ile vekâlet sözleşmesi sıkça birlikte kurulsa da hukuki nitelikleri farklıdır. Temsil yetkisi, dış ilişkiyi (üçüncü kişiyle) düzenleyen tek taraflı tasarruf işlemidir; vekâlet sözleşmesi ise iç ilişkiyi (temsilci ile temsil olunan arasında) düzenleyen iki taraflı borçlandırıcı işlemdir. Vekâlet, temsilciye borç yükler (özen, sadakat, hesap verme); temsil yetkisi ise temsilciye yetki verir, borç yüklemez.
| Özellik | Kanuni Temsil | İradi Temsil |
|---|---|---|
| Kaynak | Kanun veya hâkim kararı | Temsil olunanın iradesi (vekaletname) |
| Örnek | Velayet, vesayet, organ temsili | Avukat, ticari temsilci, vekil |
| Yetkinin Kapsamı | Kanunla belirlenir | Temsil olunanca belirlenir |
| Sona Erme | Kanunda öngörülen sebepler | İrade ile, ölümle, iflasla (TBK m.42) |
| Şekil | Genellikle resmi (vasiyetname, vesayet kararı) | Kural olarak şekil serbestisi |
| Yetki Aşımı | İcazet veya geçersizlik | İcazet veya geçersizlik (TBK m.46) |
Genel yetki, temsilciye temsil olunanın olağan yönetim işleri için tanınan yetkidir. Genel yetkili temsilci, gündelik nitelikteki işlemleri (kira sözleşmesi imzalama, fatura ödeme, banka işlemleri) yapabilir; ancak olağan dışı tasarruf işlemleri için özel yetki gereklidir.
Bazı işlemler özel yetki olmadan yapılamaz. TBK m.504/2 uyarınca dava açma, sulh, tahkim, ferağ, ibranâme verme, taşınmaz devri, bağışlama, kefalet, kambiyo taahhüdü gibi işlemler için temsilciye açık ve özel yetki verilmelidir. Genel vekaletname bu tür işler için yeterli sayılmaz.
Genel vekaletname, temsilciye birden fazla iş için verilen geniş kapsamlı yetkidir. Genel vekaletnamede özel yetki gerektiren işler yine ayrıca belirtilmelidir; aksi halde bu işlerde yetkisizlik söz konusu olur.
İradi temsilde kural olarak şekil serbestisi geçerlidir; yetki sözlü, yazılı veya örtülü davranışla verilebilir. Ancak kanunun şekil aradığı işler için temsil yetkisinin de aynı şekle tabi olması gerekir.
Taşınmaz satışı tapu memuru önünde resmi şekilde yapıldığından, bu işlem için verilen vekaletnamenin de noter onaylı olması gerekir. Aynı şekilde evlilik akdi için verilen vekaletname (özel vekâletname), noter onaylı ve özel yetki içeren bir belge olmalıdır. Şekil eksikliği durumunda yetki geçersiz sayılır; yapılan işlem yetkisiz temsil hükümlerine tabidir.
Şekil aranmayan işler için sözlü yetki dahi geçerlidir; yazılı veya noter şartı bulunmaz. Ancak ispat kolaylığı açısından yazılı vekaletname tercih edilir. Üçüncü kişiler, yetkinin varlığı konusunda iyi niyetle hareket etmişlerse, sözlü yetki dahi onların lehine kabul edilebilir.
Temsil yetkisinin kapsamı, temsil olunanın iradesine göre belirlenir. Yetki belgesindeki ifadeler dar yorumlanır; özellikle özel yetki gerektiren işler bakımından açık beyan aranır. Belirsizlik halinde yetki dar kabul edilir; temsil olunanın korunması ilkesi geçerlidir.
Temsilci yetki sınırını aşarsa, yapılan işlem temsil olunanı bağlamaz; ancak temsil olunan icazet vererek işlemi geçerli kılabilir. İcazet verilmezse, temsilci üçüncü kişiye karşı menfi zarar ve duruma göre müspet zarar sorumluluğu altına girer. İyi niyetli üçüncü kişi, yetki yokluğunu bilmediği için işlemin geçerli olmadığını öğrenince temsil olunandan tazminat isteyebilir.
TBK m.42 uyarınca temsil yetkisi şu sebeplerle sona erer: temsil olunanın iradi azli (yetkiyi geri alması), temsilcinin istifası, temsil olunanın ölümü, ehliyetsizliği veya iflası, temsilcinin ölümü veya ehliyetsizliği, sözleşmenin amaçladığı işin tamamlanması.
Yetkinin sona erdiğini bilmeyen iyi niyetli üçüncü kişiler korunur; sona erme durumu üçüncü kişilere bildirilmedikçe temsil yetkisi onlara karşı devam ediyormuş gibi sonuç doğurur.
Senaryo 1 — Genel Vekaletname ile Taşınmaz Satışı: A, B'ye genel vekaletname vererek "tüm hukuki işlerimde beni temsil et" demiştir. B, A'nın taşınmazını C'ye satmak istemektedir. Çözüm: TBK m.504/2 uyarınca taşınmaz satışı özel yetki gerektirir; genel vekaletname yeterli değildir. B'nin yetkisizliği nedeniyle satış işlemi temsil olunanı (A) bağlamaz; ancak A icazet verirse işlem geçerli kazanır. İcazet verilmezse, C'nin iyi niyetli olması halinde B'den tazminat talep edilebilir.
Senaryo 2 — Vekaletnamenin Geri Alınması: D, E'ye verdiği vekaletnameyi geri almıştır ancak bu durumu E ile sürekli iş yapan F'ye bildirmemiştir. E, F ile yeni bir sözleşme imzalamıştır. Çözüm: TBK m.42 ve iyi niyet ilkesi gereği, sona ermeyi bilmeyen iyi niyetli F korunur; yetki sanki devam ediyormuş gibi işlem geçerli sayılır. D, E'ye karşı iç ilişkide rücu hakkına sahiptir, ancak F ile olan dış ilişkide işlem bağlayıcıdır.
Senaryo 3 — Tapu Vekaletnamesinde Şekil Eksikliği: G, H'ye tapudan taşınmaz alması için adi yazılı vekaletname vermiştir. H, tapu memuru önünde G adına satım sözleşmesi imzalamak istemiştir. Çözüm: Taşınmaz devri resmi şekle tabi olduğundan, vekaletnamenin de noter onaylı olması gerekir. Adi yazılı vekaletname şekil eksikliği nedeniyle geçersizdir; tapu memuru bu vekaletnameyi kabul etmez. H, noter onaylı vekaletname olmadan G adına işlem yapamaz.