Son güncelleme:
İradi Temlik: İradi temlik, alacaklı (devreden) ile devralan arasında yapılan yazılı sözleşmeyle alacağın geçirildiği temlik türüdür (TBK m.183). Borçlunun rızası gerekmez; ancak yazılı şekil geçerlilik şartıdır. İradi temlik, kanunun doğrudan öngördüğü ve mahkeme kararıyla doğan ile birlikte alacağın devri kurumunun üç temel görünüm biçiminden biridir; uygulamada en yaygın olanıdır.
İradi temlik, alacaklının iradî tasarrufuyla, temlik sözleşmesi aracılığıyla alacağın devralana geçirilmesidir. Alacağın devri kurumunun en sık karşılaşılan biçimi olan iradî temlik, ticari hayatta faktoring işlemleri, satılan malın bedelinin temlik edilmesi, ipoteğe bağlı alacakların devri gibi pek çok pratiği kapsar. Kurumsal yapısı tasarruf işlemi niteliğindedir: alacağın aktif malvarlığından çıkarılması ve devralanın aktif malvarlığına geçirilmesi sonucunu doğurur.
İradi temlikin geçerliliği için (i) devre konu olabilir nitelikte bir alacağın varlığı (kişiye sıkı sıkıya bağlı olmaması, devredilemez alacaklar kategorisine girmemesi), (ii) devreden ile devralan arasında yazılı sözleşme (TBK m.184), (iii) devredenin tasarruf yetkisi ve (iv) alacağın belirli veya belirlenebilir olması gerekir. Borçlunun rızası geçerlilik şartı değildir; ancak borçluya bildirim ve belgeler kuralı, ifanın doğru kişiye yapılması açısından kritik rol oynar.
İradi temlik bir tasarruf işlemi olarak sebep sözleşmesinden (satım, bağışlama, alacaklılık ilişkisi, takas anlaşması) ayrı ele alınır. Sebep sözleşmesi geçersiz olsa dahi temlikin sebep sözleşmesinden bağımsızlığı (soyutluk) Türk hukukunda kabul görmemiştir; bu nedenle sebep sözleşmesinin hükümsüzlüğü temlikin de geçersizliğine yol açabilir ve sebepsiz zenginleşme hükümleri devreye girer. İradi temlik ivazlı (satım karşılığı, faktoring) veya ivazsız (bağışlama) olarak yapılabilir; bu ayrım temlikte garanti yükümlülüğü açısından belirleyicidir.
İradi temlik, kanunun öngörmesi sonucunda kendiliğinden gerçekleşen yasal temlik (örneğin sigortacının ödediği tazminata istinaden sigortalının haklarına halef olması) ve mahkeme kararı veya icra satışıyla doğan yargısal temlikten ayrılır. İradî temlikte taraflar pay sözleşmesini, ivaz miktarını ve devir kapsamını serbestçe belirleyebilir; yasal temlikte kanunun çizdiği çerçeve, yargısal temlikte ise mahkeme kararının veya icra prosedürünün hükmü esastır. Şekil yönünden de fark vardır: iradi temlikte yazılılık geçerlilik şartı iken yasal temlikte (kanun gereği geçiş) ve yargısal temlikte (mahkeme/icra kararı) ayrıca yazılı sözleşme gerekmez.
Faktoring sözleşmeleri iradi temlikin pratik bir uygulamasıdır: işletme, müşterilerine ait alacaklarını faktoring şirketine devreder. Toplu temlik (gelecekte doğacak alacakların toptan devri) hâkimlik müfredatında özel bir konudur; alacakların belirlenebilir olması koşuluyla geçerli sayılır. Sözleşmesel temlik yasağı (pactum de non cedendo) durumunda iyi niyetli faktoring şirketinin durumu, alacaklının yasak hakkındaki bilgisine göre değerlendirilir.