Son güncelleme:
İradi Şekil: İradi şekil, kanun aramamasına rağmen tarafların sözleşmeye geçerlilik koşulu olarak özel bir biçim kararlaştırmasıdır (TBK m.17). Karine olarak iradi şekil de geçerlilik şartı sayılır; aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça şekle uyulmadan yapılan sözleşme bağlayıcı olmaz. Taraflar yazılı veya noterli şart koyabilir; bu kararlaştırılan şekil sözleşmenin değişikliği için de uygulanır.
İradi şekil; kanunun şekle bağlamadığı bir sözleşmenin taraflarca kararlaştırılan ve sözleşmenin geçerliliği için zorunlu kılınan şekildir. TBK m.17, kanunun aksini öngörmediği durumda tarafların özgürce şekil belirleyebileceğini, ancak kararlaştırılan şekle uyulmazsa sözleşmenin tarafları bağlamayacağını düzenler.
TBK m.17 — "Kanunda şekle bağlanmamış bir sözleşmenin taraflarca belirli bir şekilde yapılması kararlaştırılmışsa, belirlenen şekilde yapılmayan sözleşme tarafları bağlamaz."
İradi şekil, sözleşme özgürlüğünün bir görünümüdür: taraflar, kanun şekil aramamış olsa bile aralarındaki ilişkiyi daha güvenli hale getirmek için kendi şekil kuralını koyabilir. Bu yönüyle kanuni şekilden ayrılır; kanuni şekil hukuk düzeninin emredici hükmüyle dayatılır, iradi şekil ise tarafların özgür iradesinin ürünüdür.
Türk Borçlar Hukuku şekil meselesini iki katmanda düzenler. Kanuni şekil (TBK m.12 vd.), kanun koyucunun belirli sözleşmeler için zorunlu kıldığı şekil türüdür; örneğin taşınmaz satımı resmi şekle, kefalet sözleşmesi adi yazılı şekle tabidir. İradi şekil ise tarafların aralarındaki sözleşmeye kendi rızalarıyla getirdikleri şekildir; örneğin sözlü olarak yapılabilen bir kira sözleşmesinin yazılı yapılmasının kararlaştırılması.
Kanuni şekil emredici niteliktedir; taraflar bu şekli kaldıramaz veya hafifletemez. Ancak ağırlaştırma serbesttir: yazılı şekil aranan bir sözleşmenin noter onaylı yapılmasının kararlaştırılması, kanuni şekle aykırılık oluşturmaz; aksine ekstra güvence sağlar. Kanuni şekle aykırılığın yaptırımı genellikle butlan/kesin hükümsüzlük'tür; sözleşme baştan itibaren hüküm doğurmaz.
İradi şekil dispositif (irade ile aşılabilir) niteliktedir; taraflar dilediği zaman bu şekilden vazgeçebilir veya değiştirebilir. TBK m.17 uyarınca iradi şekle uyulmadığında sözleşme tarafları bağlamaz; bu yaptırım butlandan farklı olup, daha çok yokluk ve kesin hükümsüzlük arasında yer alan bir nitelik taşır. Tarafların iradi şekilden zımni vazgeçtiği kabul edilirse sözleşme şekilsiz dahi geçerli sayılabilir.
İradi şekil, amacı bakımından iki temel türe ayrılır: geçerlilik şartı niteliğindeki konstitutiv şekil ve ispat şartı niteliğindeki probatorisch şekil.
Konstitutiv iradi şekil, sözleşmenin kuruluş şartı olarak kararlaştırılan şekildir. Bu şekle uyulmazsa sözleşme hiç kurulmamış sayılır; tarafları bağlamaz. Hâkim, taraflarca açıkça aksi belirtilmediği sürece TBK m.17 uyarınca iradi şeklin geçerlilik şartı niteliğinde olduğunu varsayar; karine konstitutiv şekil lehinedir.
Probatorisch iradi şekil, sözleşmenin ispatı için kararlaştırılan şekildir. Bu şekle uyulmazsa sözleşme geçerlidir, ancak ihtilaf halinde ispatı zorlaşır. Taraflar, sözleşmeyi imzalamadan da kurulmuş sayar fakat anlaşmazlık çıkarsa yazılı belge olmadan ispat sınırlanır. Probatorisch şekil iddiasında bulunan tarafın bu niteliği açıkça ispat etmesi gerekir.
| Özellik | Kanuni Şekil (TBK m.12) | İradi Şekil (TBK m.17) | Şekilsiz Sözleşme |
|---|---|---|---|
| Kaynak | Kanun emreder | Taraflar kararlaştırır | Genel kural |
| Niteliği | Emredici | Dispositif | Serbest |
| Aykırılık Yaptırımı | Butlan / Kesin hükümsüzlük | Tarafları bağlamaz | Yok |
| Vazgeçme | Mümkün değil | Zımni veya açık vazgeçme mümkün | İlgisiz |
| Karine | Konstitutiv | Konstitutiv (TBK m.17) | Şekilsiz geçerlidir |
| Örnek | Taşınmaz satımı, kefalet | Sözleşmenin yazılı yapılması | Genel satım, kira |
İradi şekil olarak en sık kararlaştırılan tür adi yazılı şekildir. Tarafların imzasını taşıyan belge yeterli sayılır; özel bir resmi makam onayı aranmaz. Yazılı şekil, ileride çıkabilecek uyuşmazlıklarda taraflara güçlü bir ispat aracı sunar ve sözleşmenin içeriğine ilişkin tartışmaları azaltır.
Taraflar, sözleşmenin noter önünde yapılmasını kararlaştırabilir. Bu durumda noter, hem tarafların kimliklerini doğrular hem de sözleşmenin imzaların gerçekliğini onaylar. Noter onaylı sözleşme, resmi belge niteliği kazanır ve aksi sabit oluncaya kadar geçerli sayılır. Genellikle yüksek meblağlı veya uzun vadeli sözleşmelerde tercih edilir.
Tarafların belirli sayıda tanık huzurunda sözleşme yapmasını kararlaştırması da iradi şeklin bir görünümüdür. Tanıklı şekil özellikle tüccarlar arasında, sektör teamüllerinde sıkça görülür.
Güvenli elektronik imza, kanun koyucunun ıslak imzaya eşdeğer kabul ettiği bir şekildir. Taraflar iradi şekil olarak yazılı şekli kararlaştırmışsa, güvenli elektronik imzayla imzalanan dijital belge bu şartı karşılar. Ancak basit dijital imzalar (PDF üzerine resim ekleme gibi) yazılı şekil şartını karşılamaz.
İradi şekle aykırılığın yaptırımı, sözleşmenin türüne göre değişir. Konstitutiv iradi şekle aykırılıkta sözleşme tarafları bağlamaz; probatorisch iradi şekle aykırılıkta sözleşme geçerlidir ancak ispatı zorlaşır.
Taraflar, iradi şekil kararlaştırmış olsalar bile, fiili davranışlarıyla bu şekilden vazgeçmiş sayılabilir. Örneğin yazılı şekli kararlaştıran taraflar, sözleşmeyi sözlü olarak ifa etmeye başladıysa ve karşı taraf da bu ifaya kabul beyanında bulunduysa, iradi şekilden zımni vazgeçildiği kabul edilir. Bu durumda sözleşme şekilsiz dahi geçerli sayılır.
İradi şekilden tek taraflı vazgeçme mümkün değildir. Şekil kararı her iki taraf için de bağlayıcıdır; bir tarafın "ben artık şekil aramıyorum" demesi, diğer tarafın hâlâ şekle bağlı kalmasını engellemez. Vazgeçme, iki taraflı uyuşma gerektirir.
Bir taraf iradi şekle aykırılığa rağmen sözleşmeyi büyük ölçüde ifa etmiş ve karşı taraf bu ifayı kabul etmişse, sonradan şekil eksikliğini ileri sürmek dürüstlük kuralına aykırı (TMK m.2) sayılabilir. Bu durumda sözleşme geçerli kabul edilebilir; aksi halde haksız bir kazanım söz konusu olur.
Senaryo 1 — Yazılı Şart, Sözlü İfa: A ile B, üç yıllık danışmanlık hizmeti için sözleşme yapmıştır. Sözleşmede "Bu sözleşme yazılı şekilde yapılır" ifadesi yer almaktadır. Ancak taraflar yazılı sözleşme imzalamadan, A hizmeti vermeye başlamış, B ise düzenli ödeme yapmıştır. Bir yıl sonra B, "yazılı şekil yok, sözleşme bağlayıcı değil" demektedir. Çözüm: Tarafların fiili davranışıyla iradi şekilden zımni vazgeçtiği ve dürüstlük kuralı uyarınca B'nin şekil eksikliğini ileri sürmesinin haksız olduğu sonucuna varılır. Sözleşme geçerli sayılır.
Senaryo 2 — Konstitutiv vs Probatorisch Belirsizliği: C ile D, bir kira sözleşmesinde "Bu sözleşme yazılı yapılır" ifadesini kullanmışlardır. Sözleşmede yazılı şeklin niteliği (geçerlilik mi, ispat mı) açıkça belirtilmemiştir. Çözüm: TBK m.17 karine olarak iradi şekli konstitutiv kabul ettiğinden, yazılı şekle uyulmaması halinde sözleşme tarafları bağlamayacaktır. Probatorisch nitelik iddiasında bulunan tarafın bu niteliği açıkça ispat etmesi gerekir.
Senaryo 3 — Noter Şartı Aşımı: E ile F, bir bilgisayar yazılımı geliştirme sözleşmesini noterde yapmaya karar vermiştir. Ancak kanun bu sözleşme için noter şekli aramamaktadır. Taraflar noter yerine adi yazılı şekilde imzalamışlardır. Çözüm: İradi olarak kararlaştırılan noter şekli geçerlilik şartıdır (TBK m.17); ona uyulmadığı için sözleşme tarafları bağlamaz. Ancak taraflar zımni vazgeçtiklerini ifa davranışıyla gösterirlerse, sözleşme geçerli sayılabilir.