Son güncelleme:
İhmal: İhmal (negligence, culpa), gerekli özen ve dikkati göstermeyerek zarara yol açma şeklindeki kusurdur. Kasıttan ayrılır: ihmalde sonuç istenmez, sadece dikkatsizlikle gerçekleşir. TBK m.114 ihmal türlerini ağır ihmal (kaba dikkatsizlik) ve hafif ihmal (sıradan dikkatsizlik) olarak ayırır. Sorumluluk derecesi ihmalin yoğunluğuna göre değişir; ağır ihmal kasta yakın bir rejime tabidir.
İhmal; bir kişinin gerekli özen ve dikkati göstermeyerek istemeden zarara yol açtığı kusur türüdür. Hukuki sorumlulukta kusur iki ana biçimde tezahür eder: kasıt (zararı bilerek ve isteyerek meydana getirme) ve ihmal (özen eksikliğinden kaynaklanan kusur). İhmal, TBK m.49 kapsamında haksız fiil sorumluluğunun ve TBK m.112 kapsamında sözleşmesel sorumluluğun temel kusur unsurlarından biridir.
TBK m.114/2 — "Haksız fiil sorumluluğuna ilişkin hükümler, kıyas yoluyla sözleşmeye aykırılık hâllerine de uygulanır."
İhmal kendi içinde derecelendirilir: ağır ihmal (ortalama bir kişinin dahi gösterebileceği en küçük dikkati göstermeme) ve hafif ihmal (orta zekalı, dikkatli bir kişinin gösterebileceği özeni gösterememe). Bu ayrım, sorumsuzluk anlaşmalarının geçerliliği ve tazminat takdiri bakımından kritik sonuçlar doğurur.
Kasıt, failin zararı bilerek ve isteyerek meydana getirmesidir. Doğrudan kasıt (zararı doğrudan amaçlama) ve dolaylı (olası) kasıt (zararı öngörüp kabullenme) olarak ikiye ayrılır. Olası kasıt, sınav sorularında ihmal ile karıştırılan bir alandır: fail zararı öngörmüş ve kabullenmişse kasıt; öngörmesi mümkünken görmemişse veya görmüş ama önleyebileceğini sanmışsa ihmal söz konusudur.
Fail, gerekli özeni göstermeyerek zarara sebebiyet verir. Zararı meydana getirme iradesi yoktur, ancak hukuk düzeninin kendisinden beklediği dikkat ölçüsünü tutturamamıştır. İhmal hem haksız fiilde hem sözleşmesel sorumlulukta tek başına yeterli kusur biçimidir.
Ağır ihmal, herkesin gösterebileceği en küçük dikkati ve özeni göstermeme halidir. Faile yüklenen kusur, açık ve sıradan bir özen eksikliğidir; basit önlemlerle önlenebilecek bir zarara yol açmıştır. Trafikte kırmızı ışıkta geçme, hekimin elinde tuttuğu hasta dosyasını okumadan müdahalede bulunması, mimarın temel taşıyıcı hesaplarını yapmaması ağır ihmal örnekleridir.
Hafif ihmal, orta zekalı, dikkatli bir kişinin gösterebileceği özeni gösterememe halidir. Fail kabul edilebilir özeni göstermiş ancak somut olayın gerektirdiği daha ileri bir dikkati gösterememiştir. Sıradan trafik kazalarında küçük dikkat eksiklikleri, özellikli olmayan iş ilişkilerinde küçük usul atlamaları hafif ihmal kapsamına girer.
Türk Borçlar Kanunu kusur değerlendirmesinde kural olarak objektif (soyut) ölçütü benimser: somut failin kişisel kapasitesi değil, "orta zekalı, dikkatli bir kişi" standardı esas alınır. Mesleki ilişkilerde meslek standartları (hekim, mimar, mühendis için meslek normları) objektif ölçüt olarak değerlendirilir; mesleki bilgi ve deneyim standardının altında kalmak ağır ihmal sayılabilir.
TBK m.112 — "Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu, kendisine hiçbir kusurun yüklenemeyeceğini ispat etmedikçe, alacaklının bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür."
Sözleşmesel sorumlulukta kusur karine olarak borçlunun aleyhinedir: borçlu kusursuzluğunu ispat etmek zorundadır. Bu, haksız fiil sorumluluğundaki "alacaklı kusuru ispat eder" ilkesinden farklıdır.
TBK m.115/1 — "Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür."
Bu hüküm sınavın klasik konusudur: ağır ihmal ve kasıttan sorumsuzluk anlaşması kesin olarak hükümsüzdür; hafif ihmalden ise kural olarak sorumsuzluk anlaşması yapılabilir. TBK m.115/2 ise kamu hizmeti veya tekel niteliğinde işlerde, uzmanlık gerektiren faaliyetlerde hafif ihmalden sorumsuzluk anlaşmasını da hükümsüz sayar; tüketici ilişkilerinde benzer sınırlamalar geçerlidir.
TBK m.116/1 — "Borçlu, borcun ifasını veya bir borç ilişkisinden doğan hakkın kullanılmasını, birlikte yaşadığı kişiler ya da yanında çalışanlar gibi yardımcılarına kanuna uygun surette bırakmış olsa bile, onların işi yürüttükleri sırada diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür."
Borçlu, yardımcılarının ihmalinden kendi ihmali gibi sorumludur (m.116). Yardımcı kişinin ağır ihmalinden sorumsuzluk anlaşması da m.115 paralelinde değerlendirilir.
TBK m.49/1 — "Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür."
Haksız fiilde kusur (kasıt veya ihmal) zorunlu unsurdur (kusur sorumluluğu); kusursuz sorumluluk istisnaen kanunda öngörülmüş hallerde devreye girer. İspat yükü kural olarak zarar görene aittir.
TBK m.51/1 — "Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler."
Hâkim tazminatın miktarını belirlerken kusurun ağırlığını dikkate alır. Hafif ihmalde tazminat hakkaniyet gereği indirilebilir (m.52); ağır ihmal ve kasıtta indirim mümkün değildir. Mağdurun müşterek kusuru da indirim sebebidir (m.52).
Mağdur kendi ihmaliyle zarara katkıda bulunmuşsa TBK m.52 uyarınca tazminat indirilebilir veya tamamen kaldırılabilir. Mağdurun kusuru kasıt ve ağır ihmal ise sorumlu kişinin kusurunu tamamen perdeleyebilir.
| Kriter | Kasıt | Ağır İhmal | Hafif İhmal |
|---|---|---|---|
| Tanım | Zararı bilerek ve isteyerek meydana getirme | En küçük dikkati göstermeme | Orta zekalı dikkatli kişi özenini gösterememe |
| Sübjektif unsur | Zarar verme iradesi | İrade yok, basit özen eksikliği | İrade yok, ileri özen eksikliği |
| Sorumsuzluk anlaşması (m.115) | Hükümsüz | Hükümsüz | Geçerli (m.115/2 istisnaları saklı) |
| Tazminatta hakkaniyet indirimi (m.52) | Mümkün değil | Mümkün değil | Mümkün |
| Mağdurun müşterek kusurunda denkleştirme | Sorumluyu kurtarmaz | Çoğunlukla kurtarmaz | Tazminatı önemli ölçüde indirebilir |
| Yardımcının kusurundan sorumluluk (m.116) | Tam | Tam | Tam (sözleşmede sınırlanabilir) |
| Tipik örnek | Kasten yangın çıkarma | Trafik kuralını açıkça çiğneme | Sıradan dikkatsizlik |
Olası kasıt: zarar olasılığını öngörüp kabullenme. Bilinçli ihmal: olasılığı görüp önleyebileceğini varsayarak hareket etme. Sınav sorusunda failin "bunu görsem yine de yapardım" tutumu varsa olası kasıt; "olmaz, başarırım" tutumu varsa bilinçli (ağır) ihmal söz konusudur. Hukuki sonuç çoğu hâlde aynıdır (sorumsuzluk anlaşması her ikisinde de hükümsüz), ancak ceza hukuku ile kesişimde ayrım önem kazanır.
Soru: Lojistik şirketi L ile müşterisi M arasındaki taşıma sözleşmesinde "L, taşıma sırasında oluşacak hiçbir zarardan sorumlu değildir" hükmü vardır. (A) L'nin şoförünün kırmızı ışıkta geçmesi sebebiyle yük zarar görmüştür. (B) Aynı sözleşmede L'nin teknisyeni rutin bağlama işleminde küçük bir dikkatsizlikle yükün kayıp kırılmasına neden olmuştur. Sorumsuzluk hükmü geçerli midir?
Cevap: (A) Kırmızı ışıkta geçmek ağır ihmaldir; TBK m.115/1 uyarınca ağır kusurdan sorumsuzluk anlaşması kesin hükümsüzdür; L tam sorumludur. Üstelik TBK m.116 uyarınca yardımcısının ihmalinden kendi ihmali gibi sorumludur. (B) Hafif ihmal söz konusu; m.115/1 uyarınca kural olarak sorumsuzluk anlaşması geçerlidir. Ancak L'nin faaliyeti uzmanlık gerektirir (taşıma) ve m.115/2 çerçevesinde uzmanlık gerektiren faaliyetlerde hafif ihmalden sorumsuzluk anlaşması da hükümsüz sayılabilir; somut olayda hâkim takdir edecektir.
Soru: Yaya Y, yeşil yaya geçidini kullanmadan caddeyi geçerken sürücü S'nin aracının altında kalmıştır. (A) S, hızlı gitmekte ve telefonla konuşmakta idi. (B) S, kurallara tamamen uygun seyrederken Y aniden caddeye atlamıştır. Tazminat sonucu nasıl olur?
Cevap: (A) S'nin telefonla konuşması ve hız ihlali ağır ihmal; Y'nin geçit dışı caddeye girmesi de ihmaldir. TBK m.52 uyarınca hâkim her iki tarafın kusur derecesini tartar; S'nin ağır ihmali ön plana çıktığında tazminatta sınırlı bir indirim yapar. (B) S kusursuz, Y'nin aniden atlaması mağdurun ağır müşterek kusurudur; S'nin kusursuz sorumluluk hali yoksa (örneğin işleten sıfatı yoksa) tazminat tamamen kaldırılabilir.
Soru: Restoran R'nin garsonu G, müşteri C'nin masasına kaynar çorba dökerek C'nin yanmasına neden olmuştur. R, "garsonum benim kontrolümde değildi, sorumlu değilim" savunmasında bulunmaktadır. R'nin sorumluluğu nedir?
Cevap: TBK m.116 uyarınca borçlu (R), borcun ifasını yardımcılarına bırakmış olsa bile yardımcılarının ifa sırasında diğer tarafa verdikleri zararı gidermekle yükümlüdür. R, garsonun ihmalinden kendi ihmali gibi sorumludur. Ek olarak garsonun fiili haksız fiil de oluşturduğu için TBK m.66 adam çalıştıranın sorumluluğu da gündeme gelir; C için iki ayrı sorumluluk temeli vardır (sözleşmesel + haksız fiil sorumluluğu yarışması).