Tanım
İcazet; yetkisiz bir kişi tarafından temsil olunan adına yapılan hukuki işlemin, temsil olunan tarafından sonradan onaylanmasıdır. TBK m.47 uyarınca temsilci yetkisi olmadan veya yetkisini aşarak işlem yapmışsa, bu işlem temsil olunanın icazetiyle (sonradan onayıyla) geriye etkili (ex tunc) olarak geçerlilik kazanır; sanki başlangıçtan itibaren yetkili temsilci tarafından yapılmış gibi sonuç doğurur.
TBK m.47 — "Bir kimse yetkisi olmadığı hâlde temsilci olarak bir hukuki işlem yaparsa, bu işlem ancak onadığı takdirde temsil olunanı bağlar. Yetkisiz temsilcinin yaptığı bu işlemi temsil olunan onamazsa, bu işlemden zarar gören iyiniyetli karşı taraf, yetkisiz temsilciden zararının giderilmesini isteyebilir."
İcazet, TBK m.46'da düzenlenen yetkisiz temsille birlikte değerlendirilir: yetkisiz temsil işlemi başlangıçta askıda hükümsüz (eksik geçerli) durumdadır. Temsil olunan icazet verirse işlem geçerli, vermezse kesin hükümsüz olur. İcazet, sözleşme kurma serbestisinin bir uzantısı olarak kabul edilir.
İcazetin Şartları
Yetkisiz Temsil İşleminin Bulunması
İcazete konu olabilecek işlem, yetkisi olmayan bir kişi tarafından veya temsil yetkisi sınırlarını aşarak yapılan bir hukuki işlem olmalıdır (m.46). Yetkili temsilci tarafından yapılmış işlem zaten geçerlidir, icazete ihtiyaç duymaz. İşlemi temsilcinin temsil olunan adına yaptığını karşı tarafın bilmesi (açık temsil) icazet için tipik durumdur.
Temsil Olunanın Açık veya Örtülü Tasdiki
İcazet açık (yazılı/sözlü beyanla) veya örtülü (somut davranışla) verilebilir. Susmak kural olarak icazet sayılmaz; ancak temsil olunan, işlemi öğrendikten sonra makul sürede itiraz etmemiş ve işlem sonuçlarından yararlanmaya başlamışsa örtülü icazet kabul edilebilir. Örneğin yetkisiz alımı kabul ederek malı kullanması, ödeme yapması veya satışın bedelini tahsil etmesi örtülü icazettir.
İşlemin Şekline Tabi Olma
İcazet, asıl işlemin tabi olduğu şekle tabidir. Resmi şekle tabi taşınmaz satışında icazet de noter onaylı olmalı; kefalet sözleşmesinde yetkisiz kefalet işlemine icazet, kefalete ilişkin şekil şartlarına (TBK m.583 — el yazısıyla miktar, tarih, eşin yazılı onayı) uymalıdır. Şekle aykırı icazet işlemi geçerli kılmaz.
Karşı Tarafın Geri Çekme Hakkından Önce Verilmesi
TBK m.46/3 — "Yetkisiz temsilcinin yaptığı işlemin onanmaması hâlinde, bu işlem temsil olunanı bağlamaz; ancak temsil olunan onayı vermeden önce karşı taraf, kendisini bu işlemle bağlı saymaktan vazgeçebilir."
Karşı taraf işlemi yaptıktan sonra makul süre içinde temsil olunanın icazetini bekler; bu süre içinde icazet verilmezse veya karşı taraf vazgeçerse işlem hükümsüz hale gelir. İcazet, karşı tarafın geri çekme beyanından önce verilirse geçerlidir; sonra verilirse hüküm doğurmaz.
İcazetin Geriye Etkili (Ex Tunc) Niteliği
İcazet verildiği anda işlem başlangıçtan itibaren geçerli sayılır. Temsil olunan, sanki yetki en başından beri varmış gibi işlem sonuçlarına bağlanır; karşı taraf da işlemin kuruluş tarihinden itibaren hak ve borç sahibi olur. Bu nedenle:
- İşlemin yapıldığı tarihteki şartlar üzerinden değerlendirilir (fiyat, miktar, ifa tarihi)
- İşlemden doğan faiz, temerrüt, zamanaşımı gibi yan sonuçlar da kuruluş tarihinden işler
- Üçüncü kişiler bakımından da geçerlilik ex tunc tanınır; ara dönemde yapılan tasarruflar bu çerçevede değerlendirilir
İstisnaen üçüncü kişilerin iyi niyetle kazandığı haklar saklıdır; icazet bu hakları ortadan kaldıramaz (TMK m.3 iyi niyet koruması ve m.1023 vd. tapu sicili koruması burada devreye girer).
İcazet, Yetkilendirme ve Sonradan Sözleşme Karşılaştırması
| Kriter | İcazet (m.47) | Önceden Yetkilendirme | Sonradan Sözleşme |
|---|
| Zaman | İşlemden sonra | İşlemden önce | İşlem yerine yeni sözleşme |
| Etki başlangıcı | Geriye etkili (ex tunc) | İleriye etkili (ex nunc) | Yeni sözleşme tarihi |
| İlk işlemin durumu | Askıda hükümsüz, icazetle geçerli | Yetkili işlem, baştan geçerli | İlk işlem hükümsüz, yenisi geçerli |
| Karşı tarafın geri çekme hakkı | İcazet öncesi mümkün (m.46/3) | İcap-kabul aşamasında mümkün | Yeni icap-kabul rejimi |
| Şekil | Asıl işlemin şekline tabi | Genelde serbest, istisnalar var | Yeni işlemin şekline tabi |
Butlanı İyileştirmeme İlkesi
İcazet yalnızca yetkisizlik sebebiyle askıda olan işlemleri geçerli kılar; sözleşmenin kanuna, ahlaka aykırılık (TBK m.27), şekle aykırılık (TBK m.12) gibi sebeplerle baştan butlanlı olduğu hallerde icazet işlemi geçerli kılmaz. Butlanlı bir kefalet sözleşmesini temsil olunanın "onayı" geçerli hale getirmez; tarafların yeni bir sözleşme yapması gerekir.
Üçüncü Kişinin (Karşı Tarafın) Korunması
Geri Çekme (Vazgeçme) Hakkı
Karşı taraf, yetkisiz temsil işlemini yapmış olsa bile temsil olunanın icazetine kadar geçen sürede sözleşmeden vazgeçebilir (m.46/3). Bu, karşı tarafa süresiz bekleme yükümlülüğü yüklenmesinin önüne geçer.
Tazminat Hakkı (Yetkisiz Temsilciye Karşı)
İcazet verilmezse iyiniyetli karşı taraf, m.47/2 uyarınca yetkisiz temsilciden zararının tazminini isteyebilir. Tazminat menfi (güven) zararı kapsar; karşı tarafın işlemin geçerli olacağına güvenerek yaptığı masraflar, kaçırdığı fırsatlar tazmin edilir. Yetkisiz temsilcinin kötü niyetli olduğu hallerde müspet zararın da talep edilebileceği görüşü hakimdir.
İyiniyetli Üçüncü Kişiler ve Görünüş Yetkisi
Karşı taraf, temsilcinin yetkili olduğuna dürüstlük kuralı çerçevesinde inanmışsa ve temsil olunanın bu görünüşe katkısı varsa (örneğin temsilciye boş yetki belgesi vermesi, temsilciyi sürekli kullanması), görünüş yetkisi (Anscheinsvollmacht) doktrini devreye girebilir; bu hâlde işlem icazete gerek olmaksızın temsil olunanı bağlar. Bu, m.47'nin tamamlayıcısı niteliğindedir.
Pratik Senaryo (Sınav Tipi)
Senaryo 1: Açık İcazet ve Geriye Etki
Soru: Y, kardeşi K adına yetkisi olmadan üçüncü kişi A ile bir araç satış sözleşmesi yapmış (15 Mart). K, durumu 20 Mart'ta öğrenmiş ve 25 Mart'ta A'ya yazılı icazet vermiştir. (A) Sözleşme hangi tarihten itibaren geçerlidir? (B) 15-25 Mart arasında aracın değeri %20 artmıştır; kim yararlanır?
Cevap: (A) İcazet geriye etkili (ex tunc) olduğundan sözleşme 15 Mart tarihinden itibaren geçerli sayılır. (B) Sözleşme bedeli 15 Mart'taki tutar olarak sabit kalır; A bu tarihteki bedele bağlıdır. Aradaki değer artışı alıcı (A) lehine sonuç doğurur — sözleşmeyi 15 Mart'taki bedelle bağlı sayar, geriye yönelik faiz/temerrüt değerlendirmesi de bu tarihten işler.
Senaryo 2: Karşı Tarafın Geri Çekme Hakkı
Soru: Yetkisiz temsilci T, 1 Nisan'da S adına B ile sözleşme yapmıştır. B, 5 Nisan'da S'ye e-posta atarak "icazet vermezseniz makul süre sonunda vazgeçeceğim" demiş; 10 Nisan'da "vazgeçtim" beyanını göndermiştir. S, 12 Nisan'da icazet beyanını göndermiştir. Sözleşme geçerli midir?
Cevap: TBK m.46/3 uyarınca karşı taraf icazet verilmeden önce vazgeçebilir. B'nin 10 Nisan vazgeçme beyanı icazetten (12 Nisan) önce ulaştığı için geçerlidir; sözleşme hükümsüz kalır. S'nin 12 Nisan icazeti hüküm doğurmaz. B, m.47/2 çerçevesinde T'den menfi zararını isteyebilir.
Senaryo 3: Şekle Tabi İşlemde İcazet
Soru: Yetkisiz temsilci, M'nin taşınmazını P'ye satmak üzere noter dışında basit yazılı sözleşme imzalamıştır. M sözleşmeyi sözlü olarak onayladığını beyan etmiştir. Sözleşme geçerli midir?
Cevap: Taşınmaz satışı resmi şekle (TMK m.706 + Tapu Kanunu) tabidir; yetkisiz temsil işlemi bu şekle uymadığı için baştan butlanlıdır. İcazet butlanı tedavi etmez; üstelik icazetin de asıl işlemin şekline (resmi senet) tabi olması gerekirdi. M'nin sözlü icazeti geçersizdir, sözleşme hükümsüz kalır. Taraflar yeni bir resmi senet düzenlemelidir.
Kritik Noktalar
- İcazet geriye etkilidir (ex tunc): Verildiği anda işlem başlangıçtan itibaren geçerli sayılır; faiz, temerrüt, zamanaşımı gibi yan sonuçlar da kuruluş tarihinden işler.
- Yetkisiz temsil işlemi askıda hükümsüzdür: İcazete kadar ne geçerli ne kesin hükümsüzdür; icazet verilirse geçerli, verilmezse kesin hükümsüz olur.
- Karşı taraf icazetten önce vazgeçebilir (m.46/3): Bu hak işlemi yapan kişiye süresiz bekleme yükümlülüğü yüklemekten kaçınmak için tanınmıştır.
- İcazet asıl işlemin şekline tabidir: Resmi şekle tabi işlemde icazet de aynı şekilde verilmelidir; basit yazılı icazet bağlayıcı olmaz.
- İcazet butlanı tedavi etmez: Yalnızca yetkisizlik sebebiyle askıda olan işlemleri geçerli kılar; kanuna/ahlaka aykırılık veya şekil eksikliği nedeniyle baştan butlanlı işlemleri ayağa kaldırmaz.
- Susmak kural olarak icazet değildir: Açık veya örtülü davranış aranır; ancak temsil olunan işlemden yararlanmaya başlamış (mal kullanımı, bedel tahsili, ifa kabulü) ise örtülü icazet kabul edilebilir.
- İcazet verilmezse iyiniyetli karşı taraf m.47/2 tazminat hakkına sahiptir: Yetkisiz temsilciden menfi (güven) zararını isteyebilir; temsilci kötü niyetli ise müspet zarar da gündeme gelebilir.
- Görünüş yetkisi farklı bir korumadır: Temsil olunanın yetkili görüntüsü oluşturduğu hallerde işlem icazete gerek olmaksızın temsil olunanı bağlar; m.47'nin tamamlayıcısıdır.
Aynı Alandan Bağlantılar