Son güncelleme:
İcabın Geri Alınması: İcabın geri alınması, icapta bulunan kişinin yaptığı icap beyanından dönme imkânıdır. TBK m.9 uyarınca icabın geri alınması ancak geri alma beyanı muhataba icaptan önce veya icapla aynı anda ulaşırsa geçerlidir. Aksi halde icapçı, kabul süresi sonuna kadar icabıyla bağlı kalır. Mektupla sözleşmede geri alma daha hızlı bir araçla (e-posta, telefon) gönderilerek mümkündür.
İcabın geri alınması, icapçının (öneren tarafın) icabını hükümden düşürmek amacıyla karşı tarafa yönelttiği tek taraflı geri alma beyanıdır. TBK m.9 hükmü gereği geri alma beyanı ancak icaptan önce veya icapla aynı anda muhataba ulaşırsa geçerlidir; sonra ulaşırsa hükümsüzdür ve icap tüm bağlayıcılığıyla geçerli kalır.
TBK m.9 — "Öneri, muhataba ulaşmadan ya da ulaşmasıyla birlikte veya sonra ondan önce geri alma açıklaması muhataba ulaştığı takdirde geçersiz sayılır."
İcabın geri alınması tek taraflı bir hukuki işlemdir; karşı tarafın kabulüne ihtiyaç göstermez. Geri alma beyanı muhataba vardığında icap doğmamış sayılır; bu nedenle icabın hiç var olmadığı sonucu doğar. Aynı kural kabul beyanının geri alınması için de simetrik şekilde TBK m.10 hükmünde düzenlenmiştir.
İcabın geri alınması için kritik kavram ulaşma anıdır; bu Türk Borçlar Hukuku'nun benimsediği varma teorisinin doğal sonucudur. Geri alma beyanı, icaptan önce veya en geç icapla aynı anda muhataba ulaşmalıdır. Beyanın gönderim anı değil, muhatabın hâkim olduğu alana (posta kutusu, e-posta sunucusu, faks belleği) varma anı esas alınır.
| Geri Alma Ulaşma Anı | Sonuç | Hukuki Etki |
|---|---|---|
| İcaptan önce | Geri alma geçerli | İcap doğmamış sayılır |
| İcapla aynı anda | Geri alma geçerli | İcap doğmamış sayılır |
| İcaptan sonra | Geri alma hükümsüz | İcap geçerli; icapçı bağlı kalır |
Mektupla gönderilen icap için geri almanın da mektupla yapılması ulaşma sırasını altüst edebilir; bu nedenle uygulamada geri alma beyanı için e-posta, faks, telefon, kurye gibi hızlı iletişim araçları tercih edilir. Aşağıdaki tablo iletişim aracı seçiminin pratik etkisini gösterir:
| İcap Aracı | Geri Alma Aracı | Tipik Sonuç |
|---|---|---|
| Mektup | Mektup (aynı gün) | İkisi neredeyse aynı sürede ulaşır; ulaşma sırası belirsiz, ispat sorunu |
| Mektup | E-posta / faks (aynı gün) | Geri alma çok büyük olasılıkla önce ulaşır; m.9 uygulanır |
| E-posta | E-posta | Saat saat sıralama izlenir; aynı saniyede gelmedikçe sıra belirlenir |
| Telefon | Anında geri alma | Hazır olanlar arası rejim devreye girer; m.4 |
| Mekanizma | Yapan Taraf | Zaman | Sonuç | TBK Maddesi |
|---|---|---|---|---|
| Geri alma | İcapçı | İcaptan önce veya aynı anda | İcap doğmamış sayılır | m.9 |
| İcabın reddi | Muhatap | İcap doğduktan sonra | İcap düşer | Genel hüküm |
| Karşı icap | Muhatap | İcaba cevap olarak | Eski icap düşer, yeni icap doğar | TBK m.6 |
| Süresinin dolması | Otomatik | Belirlenen sürenin sonu | İcap kendiliğinden düşer | TBK m.3-5 |
| Sözleşmeden dönme | Sözleşme tarafı | Sözleşme kurulduktan sonra | Sözleşme tasfiye edilir | Genel hükümler |
| Fesih | Sözleşme tarafı | Sürekli ilişkide | İleriye dönük sona erme | Sözleşme hükümleri |
Kritik Ayrım — Geri alma sadece icabın doğmadan önce müdahale eden bir mekanizmadır. İcap doğduktan sonra geri alma değil, dönme veya fesih uygulanabilir; ancak bu hâllerde sözleşme zaten kurulmuştur.
Doktrinde tartışmalı bir mesele, icapçının süre belirleyerek bağlayıcı bir icap yaptıktan sonra (TBK m.3) bu icabı geri alıp alamayacağıdır. Hâkim görüş şudur:
Süreli icap olsa bile geri alma beyanı muhataba icaptan önce veya aynı anda ulaşırsa geçerlidir. Süre belirlenmesi geri alma yasağı doğurmaz; sadece icabın bağlayıcılığını süre boyunca güvence altına alır. Önemli olan ulaşma sıralamasıdır.
İcap muhataba vardıktan sonra geri alma artık mümkün değildir; icapçı süre boyunca bağlıdır (m.3). Bu süreçte yapılan "geri alıyorum" beyanı hukuki sonuç doğurmaz; muhatap kabul ederse sözleşme kurulur ve icapçı bağlanmıştır.
Bazı doktriner görüşler, kanunda öngörülmemiş olağanüstü durumlarda (icap konusu malın yok olması, taraflardan birinin ehliyetini kaybetmesi) icabın artık ifasının imkânsız hâle geldiğini ve bağlayıcılığının düştüğünü kabul eder. Bu olağanüstü hâller geri alma değil, icabın kendiliğinden düşmesi sonucunu doğurur.
Geri alma beyanı için kanunda özel bir şekil şartı yoktur; sözlü, yazılı, elektronik her türlü iletişim aracıyla yapılabilir. Ancak ispat kolaylığı için yazılı (e-posta, faks, kurye, noter ihbarı) tercih edilmelidir.
Geri alma beyanının (i) yapıldığını, (ii) muhataba icaptan önce veya aynı anda ulaştığını ispat yükü icapçıdadır. Bu nedenle gönderim ve teslim alındı kayıtları (kargo takip, e-posta okundu bildirimi, KEP ileti raporu) tutulmalıdır.
Türk hukukunda KEP iletisi resmi belge niteliğindedir ve gönderim/teslim anlarını mahkeme nezdinde kesin olarak kanıtlar. Önemli ticari iletişimde KEP kullanımı geri alma kanıtının en güvenli yoludur.
Soru: Tüccar A, B'ye 1 Mart günü mektupla "1000 ton buğdayı ton başı 8.000 TL'den 15 Mart'a kadar satıyorum" yazdı. 3 Mart günü piyasa yükselince A, B'ye "icabımı geri alıyorum" e-postası attı. Mektup B'ye 5 Mart 09:00'da, e-posta 4 Mart 14:00'da ulaştı. B 6 Mart'ta "kabul" cevabı verdi. Sözleşme kurulmuş mudur?
Cevap: Geri alma beyanı (4 Mart 14:00) icaptan (5 Mart 09:00) önce ulaştığı için TBK m.9 uyarınca geçerlidir; icap doğmamış sayılır. B'nin 6 Mart kabulü hüküm doğurmaz. Sözleşme kurulmamıştır.
Soru: A, B'ye e-posta ile "10.000 TL'ye eski koleksiyonumdaki tabloyu satıyorum, 7 gün geçerlidir" yazdı; e-posta 1 Nisan 10:00'da B'ye ulaştı. Ertesi gün A pişman oldu, 2 Nisan 09:00'da "icabımı geri alıyorum" e-postası gönderdi (B'ye 2 Nisan 09:05'te ulaştı). B, 2 Nisan 14:00'da "kabul ediyorum" cevabı verdi. Sözleşme kurulmuş mudur?
Cevap: Geri alma beyanı icaptan sonra ulaştığı için (1 Nisan 10:00 < 2 Nisan 09:05) TBK m.9 uyarınca hükümsüzdür. İcap geçerlidir; A süre boyunca bağlıdır. B'nin 2 Nisan 14:00'daki kabulü süre içinde yapıldığından sözleşme kurulmuştur. A, sözleşmeyi tek taraflı bozma ile sona erdiremez; ifa borcu doğmuştur.
Soru: İcap muhataba 1 Mayıs'ta ulaştı; muhatap 2 Mayıs'ta kabul beyanı gönderdi (icapçıya 3 Mayıs'ta ulaştı). İcapçı 4 Mayıs'ta "icabımı geri alıyorum" diye e-posta attı. Sözleşmenin akıbeti nedir?
Cevap: Sözleşme, kabul beyanının icapçıya ulaşma anında (3 Mayıs) kurulmuştur (varma teorisi). 4 Mayıs'taki "geri alma" beyanı artık icabı değil, kurulmuş sözleşmeyi etkilemeye yöneliktir. Bu beyan geri alma değil, dönme/fesih girişimidir ve genel hükümlere (TBK m.125 vd. veya özel sözleşme hükümleri) tabidir; tek taraflı dönme genellikle mümkün değildir, karşı tarafın haklarını ihlal eder.