Son güncelleme:
Hukuka Aykırılık: Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Hukuka aykırılık, bir davranışın hukuk düzeninin emirlerine veya yasaklarına aykırı düşmesi olgusudur ve TBK m.49/1 uyarınca haksız fiilin objektif unsurunu oluşturur. Kişinin niyetinden veya kusurundan bağımsız olarak değerlendirilir; salt davranışın norm ihlali niteliği aranır. Doktrinde norm teorisi hâkim görüştür: hukuka aykırılık, koruma amaçlı bir normun ihlalinden kaynaklanır.
Eren'e göre hukuka aykırılık, "yalnızca yazılı kanun hükümlerine değil, yazısız hukuk kurallarına, ahlaka ve dürüstlük kuralına aykırı davranışları" da kapsar. Bu geniş anlayış TBK m.49/2'nin "ahlaka aykırı bir fiille kasten başkasına zarar veren" ifadesiyle örtüşür.
Doktrinde hukuka aykırılığın belirlenmesinde iki temel yaklaşım vardır. Sonuç teorisi (eski görüş) mutlak hakların (mülkiyet, kişilik hakkı, yaşam, sağlık) ihlalini doğrudan hukuka aykırı sayar. Norm teorisi (modern hâkim görüş) ise davranışın koruma normuna aykırılığını arar; salt zarar verme yeterli değildir, ihlal edilen normun mağduru ve oluşan zararı koruma amacıyla konulmuş olması gerekir.
Mutlak haklar (mülkiyet, kişilik, fikri haklar) için ihlal kural olarak hukuka aykırılığı doğurur. Nispi haklar (alacak hakkı) için ise üçüncü kişinin müdahalesi tek başına hukuka aykırı sayılmaz; ek bir koruma normunun ihlali aranır. Oğuzman/Öz, salt ekonomik zararın tazmininde norm teorisinin daha güvenli olduğunu vurgular.
Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran sebepler TBK m.63 ve m.64'te düzenlenmiştir. Başlıcaları:
Hukuka uygunluk sebebinin ispat yükü davalıda (failde) bulunur (TBK m.65 vd. çerçevesinde).
Kişilik Haklarına Aykırılık
Kişilik haklarına aykırılık, sözleşmenin kişinin vücut bütünlüğü, özgürlüğü, şeref-haysiyeti, sır alanı, ekonomik kişilik unsurları gibi temel haklarına orantısız ve aşırı derecede zarar vermesidir. TBK m.27/I kapsamında kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür. TMK m.23'e göre kişi, kişilik haklarından "kanunun emrettiği ölçüde" vazgeçebilir; aşırı vazgeçme batıldır.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Meşru Savunma
Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına yöneltilen haksız bir saldırıyı o anda hâl ve şartlara uygun biçimde defetmek için zorunlu olarak gerçekleştirdiği savunma fiilini ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca meşru savunma kapsamında verilen zarar hukuka uygundur ve fail kural olarak tazminatla yükümlü tutulamaz; ancak savunmanın orantılılık sınırı aşılırsa sorumluluk doğar.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Ahlaka Aykırılık
Ahlaka aykırılık, sözleşmenin toplumun genel ahlak değerlerine ters düşmesidir. TBK m.27/I uyarınca ahlaka aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür (butlan). Ahlak; toplumun belirli bir tarihte ortak kabul ettiği iyi-kötü, doğru-yanlış değerleridir; pozitif hukuktan farklıdır. Fuhuş aracılığı, evlenme aracılığı yasağı (TBK m.524), rüşvet sözleşmesi tipik örneklerdir.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Zorunluluk Hâli
Zorunluluk hâli, kişinin kendisini veya başkasını yakın ve ciddi bir tehlikeden korumak amacıyla, tehlike ile ilgisi olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermesi durumunu ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca zorunluluk hâli bir hukuka uygunluk sebebidir; ancak hâkim, zarar görenin durumu ile hakkaniyet ilkelerini gözeterek faili uygun bir tazminat ödemekle yükümlü tutabilir.
Hakkın Kullanılması
Hakkın kullanılması, bir kimsenin kanun, yargı kararı veya idari işlem ile kendisine tanınmış bir hak ya da yetkiyi kullanması sırasında bir başkasına zarar vermesi hâlinde, bu zararın hukuka uygun sayıldığı sebeptir. TBK m.63/1 uyarınca yasal bir hak ya da yetkinin kullanılması fiili hukuka aykırı sayılmaz; ancak hakkın dürüstlük kuralına aykırı kötüye kullanılması (TMK m.2) hukuka aykırılığı yeniden doğurur.