Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli ya da belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de işçiye zaman birimi (saat, gün, hafta, ay) veya parça başı ücret ödemeyi üstlendiği sürekli edimli sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu m.393-447 arasında düzenlenen bu sözleşme, çalışma hayatının temel hukuki yapı taşıdır; İş Kanunu (4857 s.K.) kapsamına girmeyen ilişkiler (ev hizmetleri, gemi adamları, tarım işçileri, sporcular vb.) için temel hukuki çerçeveyi oluşturur. Hâkimlik sınavında işçinin borçları, işverenin borçları, fesih bildirim süreleri ve rekabet yasağı gibi başlıklarda her dönem soru sorulmaktadır.
Hukuki Niteliği ve Unsurları
Hizmet sözleşmesi dört özsel unsur üzerine kuruludur:
- Bağımlılık (yönetim/talimat altı çalışma): İşçi, işverenin organizasyonu içinde, emir ve talimatları altında çalışır. Bu unsur, hizmet sözleşmesini eser sözleşmesi ve vekaletten ayıran en önemli kriterdir.
- İş görme: İşçinin yükümlülüğü belirli bir sonucu değil; iş gücünü, zamanını ve emeğini işverenin emrine sunmaktır. Eser sözleşmesinden ayrılan temel nokta budur.
- Süre: Sözleşme belirli süreli veya belirsiz süreli olabilir; süre bizzat sözleşmenin niteliğini değiştirmez.
- Ücret: İşveren işçiye iş görme karşılığında ücret öder. Ücret zaman birimine göre (saat/gün/hafta/ay) veya parça başına hesaplanabilir.
Şekil ve Kuruluş (m.394)
TBK hizmet sözleşmesi için özel bir şekil şartı öngörmemiştir; sözleşme yazılı, sözlü veya zımni davranışla kurulabilir. İşçi fiilen çalışmaya başlamış ve işveren bu çalışmayı kabul etmişse zımni hizmet sözleşmesi kurulmuş sayılır. Ancak rekabet yasağı kayıtları için yazılı şekil geçerlilik şartıdır (m.444/2).
İş Kanununa tabi işyerlerinde 4857 s.K. m.8 hükmü gereği belirli süresi bir yılı aşan iş sözleşmesi yazılı şekilde yapılır; bu yazılılık ispat şeklidir, geçerlilik şekli değildir.
TBK Hizmet Sözleşmesi ile İş Kanunu Karşılaştırması
İki farklı çalışma rejimi arasındaki ayrım hâkimlik sınavının klasik konusudur:
| Kıstas | TBK Hizmet | İş Kanunu (4857) |
|---|
| Kapsam | Bağımlı çalışan herkes | Sanayi/ticaret/hizmet işçileri |
| Asgari işçi sayısı (iş güvencesi) | Sınır yok | 30+ işçi |
| Kıdem tazminatı | Yok | Var (eski 1475/14) |
| İhbar tazminatı | Var (m.438) | Var (m.17) |
| Yıllık izin | 2-3 hafta (m.422) | 14-26 gün (m.53) |
| İş güvencesi | Yok | 30+ işçide var |
| Fazla mesai zammı | %50 (m.398) | %50 (m.41) |
İş Kanunu kapsamına giren bir ilişki lex specialis niteliğinde olup çelişki halinde öncelikle uygulanır; ancak İş Kanunu hüküm öngörmediğinde TBK tamamlayıcı olarak işler.
Hizmet Sözleşmesi ile Diğer Sözleşmelerden Farkı
- Eser sözleşmesi (m.470 vd.): Eserde yüklenici sonucu garanti eder ve bağımsız çalışır; hizmette işçi yalnızca iş gücünü sunar ve bağımlıdır.
- Vekalet sözleşmesi (m.502 vd.): Vekil bağımsız çalışır, kendi mesleki uzmanlığına göre hareket eder; vekalet ücretsiz olabilirken hizmette ücret zorunlu unsurdur.
- Adi ortaklık (m.620 vd.): Ortaklar ortak bir amaca yönelik birlikte çalışır; hizmette bir taraf diğerine bağımlıdır.
- Komisyon ve simsarlık: Aracı belirli bir sonuca yönelik faaliyet gösterir; hizmette sürekli iş görme esastır.
Süre — Belirli ve Belirsiz Süreli Hizmet (m.430-431)
Hizmet sözleşmesi süre bakımından iki tipte düzenlenir. Belirli süreli sözleşme, sözleşmenin başlangıç ve bitiş tarihleri belirlidir; TBK m.430/3 uyarınca süresi on yılı aşan belirli süreli sözleşmeler, on yıl sonra her zaman feshedilebilir. Belirsiz süreli sözleşme, süre kararlaştırılmamış veya işin niteliğinden bir süre çıkarılamayan sözleşmedir; fesih bildirimi ile sona erdirilebilir. Detay için belirli ve belirsiz süreli hizmet terimine bakınız.
Tarafların Borçları (Genel Çerçeve)
İşçinin temel borçları m.395-401 arasında düzenlenir: işi bizzat yapma, özen ve sadakat, fazla çalışma (koşullu) ve teslim ile hesap verme. İşverenin borçları ise m.401-419 arasında ücret türleri, ücretin korunması, işçinin kişiliğinin korunması ve eşit davranma yükümlülüğü etrafında şekillenir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Bağımlılık unsuru: Hizmet sözleşmesini eser sözleşmesi ve vekaletten ayıran temel kriterdir; işçi işverenin emir ve talimatları altında çalışmalıdır.
- TBK m.430/3 — 10 yıl üst sınır: Belirli süreli hizmet sözleşmesi 10 yılı aşmışsa, 10 yıl sonra her zaman feshedilebilir; emredici sınırdır, sözleşme ile uzatılamaz.
- İş Kanunu lex specialis: 4857 s.K. kapsamına giren ilişkilerde İş Kanunu öncelikle uygulanır; TBK tamamlayıcı olarak işler.
- Şekil serbestisi: Sözleşme yazılı, sözlü veya zımni davranışla kurulabilir; ancak rekabet yasağı kayıtları için yazılı şekil geçerlilik şartıdır (m.444/2).
- Fesih bildirim süreleri (m.432): 2/4/6/8 hafta — kıdeme göre artar, sözleşme ile uzatılabilir ancak kısaltılamaz.
- TBK hizmet rejiminde kıdem tazminatı yoktur: Bu kurum yalnızca İş Kanunu kapsamındaki ilişkilerde uygulanır; TBK hizmet sözleşmesinde işçinin kıdem tazminatı talebi söz konusu olmaz.
- Belirli süreli sözleşmenin ardı ardına yenilenmesi: Esaslı bir sebep yokken yenilenirse belirsiz süreli sayılır (m.430/2); bu, işçi koruyucu emredici düzenlemedir.
Aynı Alandan Bağlantılar