Son güncelleme:
Hile: Hile (aldatma), bir tarafın diğer tarafı kasıtlı olarak yanlış bilgi vererek veya gerçeği saklayarak sözleşme yapmaya yöneltmesidir. TBK m.36 uyarınca aldatılan taraf esaslı yanılmaya düşmemiş olsa bile sözleşmeyle bağlı olmaz. Aldatılan iptal hakkı + menfi zarar tazminatı + haksız fiil sorumluluğu (TBK m.49) çerçevesinde tam müsbet zararı talep edebilir.
Hile; bir tarafın diğer tarafı sözleşme yapma kararına yöneltmek amacıyla kasten yanlış izlenim oluşturması veya gerçek durumu kasten gizlemesidir. TBK m.36 uyarınca hileye uğrayan tarafın iradesi, gerçeği bilseydi vermeyeceği bir karar yönünde sakatlanır; bu nedenle hile bağımsız bir irade sakatlığı türü olarak iptal hakkı doğurur.
TBK m.36/1 — "Taraflardan biri, diğerinin aldatması sonucu bir sözleşme yapmışsa, yanılması esaslı olmasa bile, sözleşmeyle bağlı değildir."
Hile, yanılmadan kasıt unsuruyla ayrılır: yanılmada karşı tarafın aldatma iradesi yokken, hilede aktif bir kandırma kastı vardır. Yine aşırı yararlanmadan (gabin) ayrılır: gabinde sözleşmedeki edimler arasında açık oransızlık ve sömürü vardır; hilede kandırma vardır ama oransızlık şart değildir. Hilede yanılmanın esaslı olması aranmaz; hile başlı başına iptal sebebidir.
Hile aktif beyan (yalan söz, sahte belge, gerçeğe aykırı tanıtım) veya fiil (gerçeği gizleyen davranış) ile gerçekleşebilir. Susma da hile sayılabilir, ancak yalnızca tarafın açıklama yükümlülüğü bulunan hallerde: dürüstlük kuralı (TMK m.2), kanuni bilgi verme yükümü, sözleşme öncesi güven ilişkisi, mesleki danışmanlık ilişkisi gibi hallerde önemli bir hususun susularak gizlenmesi hile oluşturur. Kural olarak susmak hile değildir; istisnaen güven yükümü varsa hile sayılır.
Hile için failin diğer tarafı aldatma kastı bulunmalıdır. Hile faili, gerçeği bilmesine rağmen karşı tarafa farklı bir izlenim verme iradesini taşımalıdır. Bilgisizlikten veya ihmalden kaynaklanan yanlış beyan hile sayılmaz; bu hâlde olsa olsa yanılma hükümleri uygulanır. Doğrudan kasıt yeterli olduğu gibi olası kasıt (öngörü ve kabul) da hile için yeterli sayılır.
Hile ile sözleşmenin kurulması arasında nedensellik bulunmalıdır. Aldatılan taraf gerçeği bilseydi sözleşmeyi hiç yapmayacak veya o şartlarla yapmayacak olmalıdır. Aldatma fiili bulunsa bile karar üzerinde etkisi yoksa hileye dayanılarak iptal istenemez. İlliyet bağı objektif bir kriterdir; "aldatılan kişinin yerinde makul bir kişi" testi uygulanır.
Hile esas olarak sözleşmenin karşı tarafından gelir. Ancak TBK m.36/2 uyarınca hile üçüncü kişiden gelse bile koşullar varsa iptal sebebi olur:
TBK m.36/2 — "Üçüncü bir kişinin aldatması sonucu sözleşme yapan taraf, sözleşmenin yapıldığı sırada karşı tarafın aldatmayı bilmesi veya bilecek durumda olması hâlinde, sözleşmeyle bağlı değildir."
Üçüncü kişi hilesinde aldatılan tarafın iptal hakkı kullanabilmesi için sözleşmenin karşı tarafının hileyi bilmesi veya işin gereği gibi bilmesi gerekir. Karşı taraf hileden tamamen habersizse ve haberdar olması da beklenmiyorsa, aldatılan taraf sözleşmeyi iptal edemez; ancak haksız fiil hükümlerine göre üçüncü kişiye karşı tazminat talep hakkı saklı kalır.
Aracı satış komisyoncusunun alıcıya aracın hasar geçmişini gizlemesi (komisyoncu üçüncü kişi); kefilin asıl borçlu tarafından kandırılması (alacaklı bilmiyorsa kefalet ayakta kalır); evlilik vaadiyle bir tarafın diğerinden mal vaadi alması (üçüncü kişi rolü) gibi haller m.36/2 kapsamına girer.
| Kriter | Hile (m.36) | Yanılma (m.30-34) | Korkutma (m.37-38) | Aşırı Yararlanma (m.28) |
|---|---|---|---|---|
| Hareket türü | Aktif aldatma / kasıtlı gizleme | Yanılgıya kendi düşme | Tehditle korkutma | Zor durumdan/tecrübesizlikten yararlanma |
| Sübjektif unsur | Aldatma kastı | Aranmaz | Korkutma kastı | Yararlanma kastı |
| Esaslılık şartı | Aranmaz | Aranır (m.31) | Aranır (m.37) | Açık oransızlık aranır |
| 3. kişi etkisi | m.36/2 — karşı taraf biliyor/bilmesi gerek | Yok (yanılan tarafa bağlı) | m.37/2 — koşulsuz iptal | Karşı taraf yararlanmış olmalı |
| Sonuç | İptal + tazminat | İptal + m.35 tazminat | İptal + tazminat | İptal veya edim uyarlanması (1 yıl) |
| Süre (m.39 / m.28) | 1 yıl (öğrenmeden) | 1 yıl (öğrenmeden) | 1 yıl (etki bitiminden) | 1 yıl (öğrenmeden) |
Yanılmada yanılan kendi yanlış değerlendirmesi sonucu sözleşme yapar; hilede karşı taraf veya üçüncü kişi aktif olarak yanlış izlenim oluşturur. Yanılmanın iptal sebebi olabilmesi için "esaslı yanılma" niteliği aranırken hilede yanılmanın esaslı olması koşulu aranmaz; hile fiili tek başına yeterlidir.
Korkutmada irade tehdit yoluyla zorlanır; hilede irade aldatma yoluyla yanlış yönlendirilir. Korkutma üçüncü kişiden gelse bile koşulsuz iptal sebebidir (m.37/2); hile üçüncü kişiden gelirse karşı tarafın bilmesi/bilebilmesi gerekir (m.36/2).
Aldatılan taraf, sözleşmenin baştan itibaren hükümsüz sayılmasını sağlamak için iptal beyanında bulunabilir (oluşturucu hak). İptal beyanı şekle bağlı değildir; karşı tarafa ulaşmasıyla hüküm doğurur. İptal sonrası taraflar verdiklerini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade ederler.
TBK m.39 — "Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse, sözleşmeyi onamış sayılır."
Süre hilenin öğrenildiği tarihten itibaren işler; hilenin gerçekleştiği tarihten değil. Süre hak düşürücüdür ve hâkim tarafından resen dikkate alınır.
Aldatan taraf, TBK m.49 vd. çerçevesinde haksız fiil hükümlerine göre aldatılan tarafa tazminat ödemekle yükümlüdür. Aldatılan taraf ister sözleşmeyi iptal etsin, ister ayakta tutsun (kabul karinesi sonrası dahi tazminat hakkı saklıdır) tazminat talep edebilir. Burada hilenin yanılmadan farkı belirgindir: yanılmada yanılan taraf m.35 uyarınca tazminat ödemekle yükümlüdür; hilede aldatan taraf tazminat ödemekle yükümlüdür.
Soru: İkinci el araç satıcısı S, alıcı A'ya aracı satarken aracın ağır kazaya geçirmiş olmasına ve şasi onarımı görmesine rağmen bu hususu açıklamaz; A da özellikle sormaz. Sözleşme imzalandıktan sonra A durumu öğrenir. (A) S sadece susmuştur, aktif yalan söylememiştir. (B) Aynı senaryoda S, "araç hasarsızdır" diye yazılı beyanda bulunmuştur. Hile var mıdır?
Cevap: İkisinde de hile vardır. (B) açıkça aktif aldatmadır — aldatma kastı, illiyet bağı, esaslılık aranmaz; iptal hakkı doğar. (A) Susma kural olarak hile değildir, ancak satıcının dürüstlük kuralı (TMK m.2) uyarınca aracın temel niteliğine ilişkin açıklama yükümlülüğü vardır; bu yükümün ihlal edilmesi hile oluşturur. A, m.39 süresi içinde sözleşmeyi iptal edebilir, ayrıca m.49 çerçevesinde tazminat isteyebilir.
Soru: B, banka K ile kredi sözleşmesi imzalamış; K'nın bağımsız aracı acentesi M, B'ye gerçek faiz oranını yanlış aktararak aldatmıştır. (A) K, M'nin bu davranışından haberdardır. (B) K hiçbir surette haberdar değildir, M'in bireysel davranışıdır. B sözleşmeyi iptal edebilir mi?
Cevap: (A) TBK m.36/2 uyarınca üçüncü kişi (M) hilesi olsa bile karşı taraf (K) hileyi bildiği için B sözleşmeyi iptal edebilir; ayrıca M'ye karşı haksız fiil tazminat hakkı saklıdır. (B) K aldatmayı bilmiyor ve bilecek durumda da değilse sözleşme ayakta kalır; B yalnızca M'ye karşı tazminat talep edebilir (m.49 vd.).
Soru: Y, 2024 Mayıs'ta sahte rapora dayalı yatırım sözleşmesi imzaladı; Eylül 2024'te raporun sahte olduğunu öğrendi ancak iş yoğunluğu nedeniyle Aralık 2025'te iptal beyanını gönderdi. İptal geçerli midir?
Cevap: TBK m.39 bir yıllık hak düşürücü süre öngörür ve süre öğrenme tarihinden (Eylül 2024) işler. Aralık 2025'teki beyan süreyi aşmıştır; sözleşme onanmış sayılır. Y artık iptal isteyemez; ancak haksız fiil zamanaşımı süreleri içinde (TBK m.72: 2/10 yıl) tazminat hakkı saklıdır.