Son güncelleme:
Hesap Hatası: Hesap hatası, sözleşme görüşmelerinde sayısal verilerin matematiksel hesabında yapılan yanlışlıktır. TBK m.31/3 uyarınca hesap hataları sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; düzeltme yapılır. Tarafların kullandığı sayısal verilerin (fiyat, miktar, faiz oranı) matematiksel işlemden geçirilmesinde hata yapılmışsa hâkim hesabı yeniden yapar ve sözleşmeyi düzeltir, iptal etmez.
Hesap hatası; sözleşmenin esaslı bir noktasında, miktar, rakam veya hesaplama unsuruna ilişkin olarak tarafın iradesi ile beyanı arasında uyumsuzluk doğuran yanılma türüdür. TBK m.31/4 uyarınca rakam, miktar ve hesap üzerindeki esaslı yanılma açıklamada yanılmanın özel bir görünüm biçimidir; sözleşmenin temelini oluşturuyorsa esaslı yanılma sayılır ve iptal hakkı doğurur.
TBK m.31/4 — "Yanılan, sözleşmeyi yaparken belirli nitelikteki bir kişi veya şeyi göz önünde tutmuş olup da onu başka bir kişi veya şey sanmışsa ve bu yanılma sözleşmenin yapılmasında esaslı bir etken sayılırsa, esaslı yanılma sayılır. Aynı şekilde rakam, miktar veya hesap üzerindeki yanılma, sözleşmenin yapılmasında esaslı bir etken oluşturmuşsa esaslı yanılmadır."
Hesap hatası, TBK m.32 çerçevesinde değerlendirilen "salt aritmetik (hesap) hatası" ile karıştırılmamalıdır. Salt aritmetik hata sözleşmenin geçerliliğini etkilemez; düzeltme yoluyla giderilir. Esaslı hesap hatası ise iptal sebebi oluşturur. Ayrım sınav sorularının kilit noktasıdır.
Hesap üzerindeki yanılmanın esaslı sayılabilmesi için yanılmanın sözleşmenin temelini oluşturması, yani yanılan tarafın gerçek iradesi bilinseydi sözleşmeyi hiç yapmayacağı veya o şartlarla yapmayacağı bir nitelik taşıması gerekir. Salt rakam yazımı sırasında oluşan kalem hatası bu kapsamda değildir.
Taraflar müzakerede 100.000 TL bedel üzerinde anlaştığı halde sözleşmeye sehven 1.000.000 TL yazılması; alıcının 50 ton mal almak isterken sehven 500 ton diye irade beyanında bulunması; bayinin litre fiyatını 30 TL bilirken yıllık tüketim hesabını yanlış birim üzerinden yaparak verdiği fiyat teklifinin esasında zarar getiren bir bedel olması gibi haller esaslı hesap hatası kapsamına girer.
Esaslı hesap hatası tespit edildiğinde yanılan taraf TBK m.39 uyarınca yanılmayı öğrendiği tarihten itibaren bir yıl içinde sözleşmeyi iptal edebilir. Süre hak düşürücüdür; sürenin geçmesiyle sözleşme geçerli hale gelir (icazet karinesi).
TBK m.39 — "Yanılma veya aldatma sebebiyle ya da korkutulma sonucunda sözleşme yapan taraf, yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşme ile bağlı olmadığını bildirmez veya verdiği şeyi geri istemezse, sözleşmeyi onamış sayılır."
TBK m.35 uyarınca yanılan taraf, kusuruyla yol açtığı zarardan karşı tarafa karşı sorumludur. Sözleşmenin iptali tek başına yanılan tarafı tazminat yükümlülüğünden kurtarmaz; karşı tarafın menfi (güven) zararı tazmin edilir. Hâkim, hakkaniyet gerektiriyorsa müspet zarara da hükmedebilir.
Salt aritmetik hatalar — örneğin sözleşmede "100 birim × 10 TL = 1.100 TL" gibi sehven yapılan toplama/çarpma yanlışlıkları — sözleşmenin geçerliliğini etkilemez. TBK m.32 uyarınca bu hatalar düzeltilir; sözleşme doğru hesap üzerinden ayakta kalır.
TBK m.32 — "Sözleşmenin yapılması sırasında salt hesap yanlışlıkları, sözleşmenin bağlayıcılığını etkilemez; bunlar düzeltilir."
Hatanın salt aritmetik sayılabilmesi için tarafların müzakere sürecinde uzlaştıkları gerçek hesap unsurlarının (birim fiyat, miktar, çarpan vb.) belli olması ve hatanın yalnızca bu unsurların aritmetik birleştiriminde meydana gelmiş olması gerekir. Müzakere kayıtları, yazışmalar veya teklif belgeleri doğru hesabı gösteriyorsa hata düzeltilir; hata aslında hesabın temel unsurunda ise (birim fiyat üzerinde yanılma) m.32 değil, m.31/4 uygulanır.
| Kriter | Esaslı Hesap Hatası (m.31/4) | Salt Aritmetik Hata (m.32) | Saikte Yanılma (m.33-34) |
|---|---|---|---|
| Hatanın konusu | Sözleşmenin esaslı noktasına ilişkin miktar/hesap | Müzakerede uzlaşılan unsurların aritmetik birleştirimi | Sözleşmeye götüren saik (motiv) |
| Sözleşmeye etkisi | İptal edilebilir | Geçerli, düzeltilir | Kural olarak geçerli |
| Hak/yetki | İptal hakkı (1 yıl, m.39) | Düzeltme talebi | Kural olarak iptal yok |
| Tipik örnek | Müzakerede 100.000, sözleşmede 1.000.000 | 100×10=1.100 yazılması | "Bu daireyi kız kardeşim oturacak diye aldım" |
| Tazminat | Kusurlu yanılana m.35 yükü | Yok | Yok |
| Esaslılık şartı | Aranır | Aranmaz | Aranmaz (zaten iptal yok) |
Hesap hatası, sözleşmenin objektif esaslı unsuru olan miktar/bedel üzerindedir. Saikte yanılma ise tarafın sözleşmeyi neden yaptığına ilişkin sübjektif beklentilere dayanır ve TBK m.33-34 çerçevesinde kural olarak iptal hakkı doğurmaz. Sınav sorusunda "müzakere ettiği fiyat" üzerindeki hata m.31/4; "yatırım amacı yanlış öngördüm" yanılması ise saikte yanılmadır.
Soru: Tüccar A ile B, 100.000 TL bedele 1.000 ton buğday alımı için müzakere yürütmüş, e-posta yazışmalarında ton başı 100 TL üzerinde mutabakat sağlamıştır. Sözleşme metnine sehven "1.000 ton × 100 TL = 1.000.000 TL" yazılmış ve taraflar imzalamıştır. (B) Aynı taraflar farklı bir sözleşmede ise birim fiyatı 100 TL bilen alıcı, bayinin "stoklarımızda kalan son partiyi 1.000.000 TL'ye veriyorum" teklifini sehven kabul etmiş, sonradan birim fiyatın aslında 100 TL olduğunu anlamıştır. Her iki halde hangi hüküm uygulanır?
Cevap: (A) Müzakere ve yazışmalar gerçek anlaşmanın 100.000 TL olduğunu açıkça gösteriyor; aritmetik birleştirimde hata var. TBK m.32 uyarınca salt aritmetik hata; sözleşme geçerli, doğru bedel üzerinden düzeltilir. (B) Burada birim fiyat üzerinde tarafın iradesi ile beyanı uyuşmuyor; hesabın temel unsurunda esaslı yanılma var. TBK m.31/4 uyarınca esaslı hesap hatası; alıcı m.39 süresi içinde sözleşmeyi iptal edebilir, ancak m.35 uyarınca karşı tarafın menfi zararını karşılamakla yükümlüdür.
Soru: Yatırımcı C, "üç yıl içinde değeri iki katına çıkar" düşüncesiyle bir araziyi 800.000 TL'ye satın aldı. (A) Sözleşme imzalandıktan sonra arazinin imar değişikliği nedeniyle değer kazanmayacağı anlaşıldı. (B) Aynı sözleşmede C, m² fiyatını 800 TL bildiği halde sehven 1.600 TL üzerinden hesap yaparak 800.000 TL teklif vermişti; gerçek anlaşma 400.000 TL olmalıymış. C iki halde de iptal isteyebilir mi?
Cevap: (A) Saikte yanılma — yatırım beklentisi sübjektif saik niteliğinde; TBK m.33-34 çerçevesinde kural olarak iptal hakkı yok. (B) Hesabın temel unsurunda (m² birim fiyatı) esaslı hata; TBK m.31/4 uyarınca esaslı hesap hatası, m.39 içinde iptal mümkün; m.35 uyarınca tazminat yükümlülüğü saklı.
Soru: Yüklenici Y, 2024 yılı Ocak'ta imzaladığı eser sözleşmesinde toplam bedeli 500.000 TL yerine sehven 5.000.000 TL yazdığını fark etti, ancak iş yoğunluğu nedeniyle 2025 yılı Mart'ında iş sahibine "iptal ediyorum" beyanını gönderdi. İptal geçerli midir?
Cevap: Esaslı hesap hatası kabul edilse dahi TBK m.39 bir yıllık hak düşürücü süre öngörür. Y, hatayı 2024 Ocak'ta öğrenmiş; 2025 Mart'taki beyan süreyi aşmıştır. Sözleşme onanmış sayılır, iptal hakkı kullanılamaz. Bu hâlde Y yalnızca varsa salt aritmetik hata kapsamında m.32 düzeltme talebine başvurabilir.