Son güncelleme:
Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu: Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 uyarınca bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişinin, hayvanın kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu rejimidir. Bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetiminde gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilir; ancak yabani veya tehlikeli hayvanlarda kurtuluş kanıtı pratikte çok dardır.
Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 ile düzenlenmiş kusursuz sorumluluk rejimidir. Bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişi, hayvanın üçüncü kişilere verdiği zarardan kendi kusuru aranmaksızın sorumludur. "Bulunduran" kavramı mülkiyet ile sınırlı değildir; hayvanı fiilî olarak elinde tutan kiracı, bakıcı, geçici emanetçi de bulunduran sayılır. Sorumluluk özen sorumluluğu kategorisindedir; m.69/2 uyarınca bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetimi için durumun gerektirdiği bütün özeni gösterdiğini ispatlarsa kurtulur.
m.69/1 hükmünün uygulanması için dört şart aranır:
(1) Hayvan: Evcil veya yabani, büyük veya küçük her türlü hayvan kapsamdadır. Köpek, at, sığır, kedi en sık karşılaşılan kategorilerdir. Yabani hayvan bulundurma genellikle özel mevzuata (5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, av mevzuatı) tabi olup ek sorumluluk doğurabilir.
(2) Fiilî hâkimiyet (bulunduran): Hayvanı gerçekten elinde tutan, bakım ve gözetim yetkisi olan kişidir. Mülkiyetin değil fiilî hâkimiyetin esas alınması, kiraya veren malik ile kiracı arasında doğru sorumluyu tespit etmeyi sağlar. Birden fazla bulunduran varsa müteselsil sorumluluk doğar.
(3) Hayvanın eyleminden doğan zarar: Zarar hayvanın kendi davranışından kaynaklanmalıdır. Hayvanın insan tarafından bir araç gibi kullanıldığı durumlarda (örneğin köpeği kasten saldırtmak) m.69 değil m.49 (kusur sorumluluğu) uygulanır.
(4) İlliyet bağı: Hayvan davranışı ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır.
m.69/2 hükmü kurtuluş kanıtını iki boyutlu özen yükümüne bağlar:
Kurtuluş kanıtının kapsamı, hayvanın türüne, mizacına ve içinde bulunduğu ortama göre değişir. Yargıtay 4. HD, yabani veya saldırgan ırk köpekler için özen standardını yükseltir; ehlî hayvanlarda dahi kamuya açık alanlarda tasma/ağızlık yokluğu kurtuluş kanıtını çürütür.
Eren ve Reisoğlu, "olağan ortam" kavramını öne çıkarır: hayvan kendi olağan ortamında olağan davranış sergilemişse (örneğin çiftlik köpeğinin avluda yabancıya saldırması), bulunduran "her türlü önlemin alınmış olması" durumunda sorumluluktan kurtulabilir; ancak kamuya açık alanlarda standart çok yüksektir.
Yapı Malikinin Sorumluluğu
Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 uyarınca bir yapının maliki sıfatını taşıyan kişinin, yapının yapım kusuru veya bakım eksikliği nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumlu tutulduğu objektif/sebep sorumluluğu rejimidir. Malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.