Son güncelleme:
Havale vs Alacağın Temliki vs Borcun Üstlenilmesi: Havale (TBK m.555-560), alacağın devri (m.183-194) ve (m.195-204) — borç ilişkilerinde üçüncü kişi katılımının üç farklı yoludur. : yetki + soyut borç (kabul ile); mevcut alacaklar değişmez. : alacak transferi; eski alacaklı silinir. : borç transferi; eski borçlu silinir. Hâkimlik klasik karşılaştırma; soyutluk, def'i rejimi farklılaşır.
Havale, alacağın temliki ve borcun üstlenilmesi, borç ilişkilerine üçüncü kişi katılımının üç farklı hukuki yoludur. Üçü de aynı hedefe (üçüncü kişiyi borç ilişkisine dahil etme) hizmet etse de mekanizma, hukuki sonuç ve def'i rejimi açısından temelden farklıdır. Bu sentez, hâkimlik sınavının klasik karşılaştırma sorularını tek tabloda ele alır; hangi durumda hangi mekanizma uygundur, üçüncü kişinin rolü nedir, taraflar nasıl korunur sorularını cevaplar.
Havale eden, ödeyiciye kendi adına ödeme yapma yetkisi vererek üçüncü kişiyi (alıcı) ödeme almakla yetkilendirir. Üçüncü kişi (ödeyici) yeni soyut borç üstlenir (kabul ile); mevcut alacak/borç ilişkileri değişmez.
Mevcut alacaklı, alacağını başka birine devreder. Eski alacaklı silinir; yeni alacaklı doğar; borçlu sabit kalır. Devir borçlunun onayı aranmaz (kural); sadece bildirim yeterli.
Mevcut borçlu, borcunu başka birine devreder. Eski borçlu silinir; yeni borçlu doğar; alacaklının onayı şarttır (m.195). Alacaklı korunması için onay gereklidir.
| Kıstas | Havale | Alacağın Temliki | Borcun Üstlenilmesi |
|---|---|---|---|
| Kanun | TBK m.555-560 | TBK m.183-194 | TBK m.195-204 |
| Mevcut alacak | Değişmez | Yeni alacaklı | Sabit |
| Mevcut borç | Değişmez | Sabit | Yeni borçlu |
| Üçüncü kişinin rolü | Ödeyici (yeni) | Yeni alacaklı | Yeni borçlu |
| Yeni borç doğuyor mu? | Evet (kabul ile, soyut) | Hayır | Hayır |
| Soyutluk | Var (m.557) | Yok | Yok |
| Borçlunun onayı | — | Kural değil (bildirim yeterli) | — |
| Alacaklının onayı | — | — | Şart (m.195) |
| Def'iler | Sadece havale ilişkisinden | Eski borçlu eski alacaklıya karşı def'ileri korur | Yeni borçlu eski borçlunun def'ilerini ileri sürer |
| Tipik örnek | Banka havalesi, çek, poliçe | Faktoring, teminat alacak temliki | İşletme devri, borç üstlenme sözleşmesi |
Havale, altyapı ilişkilerden bağımsız soyut bir borç doğurur (kabul ile). Ödeyici, alıcıya karşı sadece havale ilişkisinden doğan def'ileri ileri sürebilir (m.557). Bu, ticari hayatın güven gereğinin yansımasıdır.
Alacağın temliki mevcut alacağın transferidir; alacak içerik olarak değişmez. Borçlu, eski alacaklıya karşı sahip olduğu tüm def'ileri yeni alacaklıya karşı da ileri sürebilir. Soyutluk yoktur.
Borcun üstlenilmesi mevcut borcun transferidir; borç içerik olarak değişmez. Yeni borçlu, eski borçlunun tüm def'ilerini alacaklıya karşı ileri sürebilir. Soyutluk yoktur.
Havale alıcısı, kabul beyanı + güvenmiş hareket etmiş ise korunur:
Yeni alacaklı, devir sözleşmesinin geçerliliğine güvenebilir; ancak borçlunun def'ilerine açıktır.
Alacaklının onayı şart olduğu için alacaklı tam korunur (m.195); onay yoksa borç eski borçluda kalır.
Evet. Pratik örneklerde üçü birlikte uygulanabilir: