Hasarın geçişi, satış sözleşmesinde satılanın kazara veya mücbir sebeple zarar görmesi yahut yok olması durumunda bu rizikoyu kimin taşıyacağı sorununu çözen kuraldır. Türk Borçlar Kanunu m.208/1 hasarın ve yararın sözleşmenin kurulduğu anda alıcıya geçtiğini hükme bağlar. Bu, eski 818 sayılı Borçlar Kanunu'ndaki teslim kuralından farklı; CISG (Milletlerarası Mal Satım Sözleşmelerine İlişkin BM Antlaşması) gibi uluslararası düzenlemelerin tersine bir tercihtir. Hasar geçişi satış sözleşmesinde alıcı ve satıcının riziko sorumluluğunu belirleyen kritik momenttir.
TBK m.208/1 — Genel Kural
TBK m.208/1'e göre yarar ve hasar, sözleşmenin kurulduğu anda alıcıya geçer. Bu kural sözleşmenin rızai niteliğinin doğal sonucudur: taraflar irade beyanlarını uyumlu biçimde açıkladıkları anda satılanın hukuki sahipliği — riziko bakımından — alıcıya intikal eder. Sonuç: sözleşme yapıldıktan sonra ancak teslimden önce satılan deprem, sel, hırsızlık gibi nedenlerle zarar görürse alıcı semeni ödemeye devam eder ve mal kaybını üstlenir. Satıcı, satılanı korumakla yükümlü olsa da kusursuz hasarda sorumlu tutulamaz; ancak teslim borcunu geç yerine getirme veya kasıtlı/ağır kusurlu hasarda sorumluluğu doğar.
İstisnalar: Cinsi Satış ve Gönderme Satışı
Birinci istisna — Cinsi belirtilmiş satış (TBK m.209): Cins borç söz konusu olduğunda hasar, malın ayırt edilme (ifraz) anına kadar satıcıdadır. Ferden tayin edilmemiş mal ('100 kg buğday', '10 ton çelik') henüz alıcıya tahsis edilmediği için riziko satıcının deposundadır; tahsis edilen ve ayrıştırılan malın hasarı ise alıcıya geçer. İkinci istisna — Gönderme satışı: Sözleşmede satılanın başka yere gönderilmesi kararlaştırılmışsa hasar taşıyıcıya teslim anında alıcıya geçer (TBK m.208/2). Bu kural ticari hayatta yaygın olan FOB, CIF gibi teslim koşullarına yansır; taraflar Incoterms hükümleriyle bu kuralı somutlaştırabilir.
Sözleşme ile Aksinin Kararlaştırılması
TBK m.208 emredici nitelikte değildir; taraflar sözleşmeyle hasarın teslim anında, kayıt ve tescil anında veya başka bir anda geçeceğini kararlaştırabilir. Pratikte ticari sözleşmelerde Incoterms (EXW, FOB, CIF, DDP) kullanılarak hasar ve yarar geçiş anı somutlaştırılır. Tüketici işlemlerinde ise tüketicinin korunması çerçevesinde hasarın teslim anına kadar satıcıda kalması yönünde emredici düzenlemeler uygulanır.
Yarar (Semere) Geçişi
Hasar ile birlikte yarar (ürün, semere, gelir) da alıcıya geçer. Sözleşme anından itibaren satılan ne yararlı (ürün, kira) çıkarırsa alıcıya aittir. Bu, hasar geçişi kuralının doğal yansımasıdır: rizikoyu üstlenen yararı da alır. Hayvan satışında doğan yavru, kiraya verilen taşınmazda alınan kira, ticari mal satışında elde edilen kâr alıcının olur — meğer ki sözleşme aksini öngörmüş olsun.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Sözleşme anı kuralı: TBK m.208/1 yarar ve hasarı sözleşmenin kurulduğu ana bağlar; eski BK'daki teslim kuralından net farklıdır. Sınavda en çok bu nokta sınanır.
- Cins borçta ifraz şart: Cinsi belirtilmiş satışta hasar ifraza kadar satıcıdadır; teslim değil ayırt etme anı belirleyicidir.
- Gönderme satışında taşıyıcıya teslim: Mal taşıyıcıya verildiği an hasar alıcıya geçer; varış yerine ulaşmadan zarar görürse alıcı semen ödemeye devam eder.
- Sözleşme ile değiştirilebilir: Hasarın geçişi tamamlayıcı kuraldır; taraflar Incoterms veya özel kayıtlarla farklı an belirleyebilir.
- Yarar da hasarla birlikte geçer: Riziko alıcıya geçtiyse semere ve gelir de alıcının; bu rizikonun karşılığı olarak değerlendirilen klasik bir prensiptir.
- Tüketici işleminde özel rejim: TKHK çerçevesinde tüketici aleyhine hasarın erken geçirilmesi geçersiz sayılabilir; tüketici lehine emredici hüküm devreye girer.
Aynı Alandan Bağlantılar