Son güncelleme:
Haksız Fiilde Zamanaşımı: Haksız fiilde zamanaşımı, TBK m.72 uyarınca tazminat isteminin belirli sürelerin geçmesiyle dava edilemez hâle gelmesidir. Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren iki yıl, her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Aynı fiil suç oluşturuyorsa ceza yasalarındaki daha uzun zamanaşımı uygulanır; süre defi olarak ileri sürülmelidir.
Haksız fiilde zamanaşımı; haksız fiilden doğan tazminat alacağının dava yoluyla istenebilmesini sınırlayan, ileri sürülmediği takdirde alacağın doğal borç haline gelmesine yol açan üçlü süre rejimidir. TBK m.72/1 uyarınca tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her halde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.
TBK m.72/1 — "Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
TBK m.72/2 — "Ancak, tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu zamanaşımı uygulanır."
Zamanaşımı borcu sona erdirmez; dava edilebilirlik vasfını ortadan kaldırır. Borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürerse alacaklı dava yoluyla talep edemez; ileri sürmezse hâkim re'sen dikkate alamaz (TBK m.161). Bu yönüyle zamanaşımı savunma vasıtasıdır.
TBK m.72, haksız fiilde üç farklı zamanaşımı süresini birlikte uygular. Bu üçlü sistem hâkimlik sınavının klasik konusudur.
| Süre Türü | Süre | Başlangıç Anı | TBK Madde |
|---|---|---|---|
| Sübjektif (kısa) süre | 2 yıl | Zarar + fail öğrenme tarihi | m.72/1 ilk cümle |
| Objektif (uzun) süre | 10 yıl | Fiilin işlendiği tarih | m.72/1 ikinci cümle |
| Ceza bağlantılı süre | Ceza zamanaşımı | Fiilin işlendiği tarih | m.72/2 |
Üç süre birbirine paralel işler: Önce dolan süre zamanaşımını gerçekleştirir. Yani sübjektif 2 yıl önce dolarsa diğer süreler işlemeye devam etse bile alacak zamanaşımına uğrar; objektif 10 yıl önce dolarsa sübjektif süre henüz işlemeye başlamamış olsa bile alacak zamanaşımına uğrar.
İki yıllık sübjektif süre, mağdurun zararı ve tazminat yükümlüsünü birlikte öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Bu süre alacaklının davayı açmak için aktif harekete geçmesi gereken kritik dönemdir.
On yıllık objektif süre, mağdurun bilmesinden bağımsız olarak fiilin işlendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Mağdur zararı çok geç fark etse bile bu süre dolduktan sonra alacak zamanaşımına uğrar. Objektif süre, hukuk güvenliği için belirsizliğin sonsuza kadar uzamasını engeller.
Haksız fiil aynı zamanda bir suç oluşturuyorsa ve ceza kanunu daha uzun zamanaşımı öngörüyorsa, tazminat alacağı için de ceza zamanaşımı uygulanır. Bu istisna, suç teşkil eden ağır haksız fiillerde mağdurun korunmasını amaçlar.
Sübjektif sürenin başlangıcı için "öğrenme" kavramı tam içeriklidir: Mağdurun zarara, failin kimliğine ve zararın miktarına birlikte vâkıf olması gerekir. Eksik bilgi, sürenin başlamasına yetmez.
| Öğrenmenin Unsuru | Açıklama |
|---|---|
| Zarar bilgisi | Zararın varlığı + büyüklüğü hakkında somut bilgi |
| Fail bilgisi | Tazminat yükümlüsünün kim olduğu konusunda kesinlik |
| Sebep bilgisi | Zarar ile fiil arasındaki illiyet bağı algısı |
Pratik kural — Öğrenme tarihi, mağdurun dava açmasını mümkün kılacak ölçüde somut bilgiye sahip olduğu tarihtir. Belirsiz şüpheler, dedikodular veya kısmi bilgi sürenin başlamasına yetmez.
Sürekli haksız fiil hallerinde (örneğin uzun süreli komşuluk hukuku ihlali) her yeni zarar kalemi için yeni süre işler. Gelişen zarar (örneğin ilerleyen sağlık sorunu) hallerinde, zararın yeni boyutunun öğrenildiği tarih başlangıç olur.
Haksız fiil aynı zamanda Türk Ceza Kanunu kapsamında suç oluşturuyorsa, ceza zamanaşımı tazminat sürelerinden uzun olduğu takdirde tazminat zamanaşımı da uzar.
| Suç Türü | Ceza Zamanaşımı (TCK m.66) | Tazminat Zamanaşımı |
|---|---|---|
| Ağırlaştırılmış müebbet | 30 yıl | 30 yıl |
| Müebbet hapis | 25 yıl | 25 yıl |
| 20+ yıl hapis | 20 yıl | 20 yıl |
| 5–20 yıl hapis | 15 yıl | 15 yıl |
| 5 yıl altı hapis | 8 yıl | 8 yıl |
| Adli para cezası | 8 yıl | 8 yıl |
Örneğin trafik kazasında ölüm halinde TCK m.85 (taksirle adam öldürme) hapis cezası 6 yıla kadar olabildiği için ceza zamanaşımı 8 yıldır; yaralanmalı kazalar TCK m.89 kapsamında değerlendirildiğinde ceza zamanaşımı 8 yıl olabilir. Bu hallerde tazminat zamanaşımı da 8 yıla uzar.
Ceza bağlantılı uzun sürenin uygulanması için ceza yargılamasının yapılmış veya hüküm kurulmuş olması zorunlu değildir: Hukuk hâkimi, fiilin suç teşkil edip etmediğini ön mesele olarak değerlendirir. Sadece ceza zamanaşımı süresi referans alınır.
(B), 2014 yılında bir trafik kazasında yaralanmış ancak yaralanmanın boyutunu ve failin kimliğini ancak 2024'te öğrenmiştir (örneğin uzun yıllar sonra ortaya çıkan dejeneratif sağlık sorunu). 2024'te öğrenmesinden itibaren 2 yıl içinde dava açma hakkı vardır mı? Hayır: Çünkü 2014–2024 arasında objektif 10 yıllık süre dolmuştur (Mayıs 2014 → Mayıs 2024). Sübjektif sürenin başlangıcına bakılmaksızın 10 yıl tamamlandığı için alacak zamanaşımına uğramıştır.
(C), 2018'de işlenen taksirle yaralama suçundan zarar görmüş; 2025'te (yani fiilden 7 yıl sonra) tazminat davası açmıştır. Genel kural olarak objektif 10 yıllık süre dolmamış olduğundan dava süresi içindedir. Ayrıca taksirle yaralama TCK m.89 kapsamında 8 yıllık ceza zamanaşımına tâbi olduğundan TBK m.72/2 uyarınca tazminat zamanaşımı 8 yıldır. (C) henüz 7 yılda olduğu için davası süresindedir. Sübjektif 2 yıllık süre, fail kimliğini ve zararı bilmesi koşuluyla işler.
(D) ve (E), birlikte (F)'ye haksız fiil işlemiştir. Mağdur (F), olayı 2022'de öğrenmiş; (D)'ye 2023'te dava açmıştır. (D)'ye karşı kesilen zamanaşımı (E)'ye etki eder mi? TBK m.155 uyarınca müteselsil borçlulardan birine karşı zamanaşımının kesilmesi diğerlerine de etki eder. Dolayısıyla (E)'ye karşı da kesilme gerçekleşmiş sayılır; (E) bağımsız zamanaşımı def'i ileri süremez.
Haksız fiil zamanaşımı genel zamanaşımı düzenine tâbidir; TBK m.153–157 hükümleri uygulanır.
Eşler arasındaki alacaklar evlilik süresince, çocukla veli arasındaki alacaklar velayet süresince, vasi-vesayet altındakinin alacakları vasilik süresince işlemez (durma). Engel ortadan kalktıktan sonra süre kaldığı yerden devam eder.
Borçlunun borcu ikrar etmesi (faiz ödemesi, kısmi ödeme, teminat verme), alacaklının dava açması, takip yapması, def'i savunmasında bulunması zamanaşımını keser. Kesilen zamanaşımı yeniden işlemeye başlar (TBK m.156); dava ile kesilmişse karar kesinleşene kadar işlemez.
Müteselsil borçlulardan birine karşı kesilme, diğerlerine de etki eder. Bu kural haksız fiilde birden fazla failin müteselsil sorumluluğunda (TBK m.61) önem taşır.
Haksız fiilden doğan tazminat ile sözleşmeye aykırılıktan doğan tazminat farklı zamanaşımı sürelerine tâbidir.
| Konu | Haksız Fiil (TBK m.72) | Sözleşmesel Sorumluluk (TBK m.146) |
|---|---|---|
| Genel süre | 2 yıl + 10 yıl + ceza | 10 yıl |
| Süre başlangıcı | Öğrenme / Fiil tarihi | İfa zamanı |
| Sübjektif kısa süre var mı? | Var (2 yıl) | Yok |
| Ceza bağlantısı | Var (m.72/2) | Yok |
| Aksi kararlaştırılabilir mi? | Hayır (kamu düzeni) | Hayır (TBK m.148) |
Aynı olay hem haksız fiil hem sözleşmesel ihlal teşkil ediyorsa (örneğin doktorun tıbbi malpraktis) mağdur ikisi arasında seçim hakkına sahiptir. Sözleşmesel sorumlulukta 10 yıllık tek süre uygulanırken; haksız fiil yolunda 2/10/ceza sistemi devreye girer. Mağdur, dava açma takvimine en uygun olanı tercih eder.