Son güncelleme:
Haksız Fiil: Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: , (kasıt veya ihmal), ve . Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Haksız fiil; bir kimsenin kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışıyla başkasına zarar vermesi ve bu zararı tazmin yükümlülüğü doğurmasıdır. TBK m.49 sözleşme dışı sorumluluğun temel kaynağıdır ve borç ilişkisinin kanundan doğan üç temel kaynağından biri olarak (sözleşme, sebepsiz zenginleşme ve haksız fiil arasında) sistematik bir yere sahiptir.
TBK m.49 — Sorumluluk "Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de, bu zararı gidermekle yükümlüdür."
Maddenin birinci fıkrası kusur sorumluluğunun genel hükmünü; ikinci fıkrası ise ahlaka aykırı kasıtlı zarar verme halinde objektif iyiniyet kurallarına aykırılığa dayalı sorumluluğu düzenler. Doktrinde Eren ve Oğuzman/Öz/Barlas, haksız fiili "subjektif sorumluluk" olarak tanımlar; kusursuz sorumluluk türleri ise istisnai özel düzenlemelerle kurulmuştur. Haksız fiil sorumluluğu, hukuka aykırılık, kusur, zarar ve illiyet bağı olmak üzere dört kurucu unsurdan oluşur.
Hukuka aykırılık unsuru; davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir menfaati ihlal etmesidir. Üç tipik görünümü vardır:
Hukuka uygunluk sebepleri (meşru savunma, zorunluluk hali, hak sahibinin rızası, kanunun verdiği yetkinin kullanılması) hukuka aykırılığı bertaraf eder.
Kusur; failin hukuka aykırı sonucu öngörebilecek ve kaçınabilecek durumda olmasına rağmen bunu yapmaması olarak tanımlanır. İki temel görünüm biçimi vardır:
TBK m.49/1 anlamında en hafif kusur dahi sorumluluğu doğurur; kusur derecesi sadece tazminatın belirlenmesinde (TBK m.51-52) rol oynar.
Zarar; mağdurun malvarlığında veya kişilik değerlerinde meydana gelen eksilmedir.
Doktrinde menfi zarar (sözleşmeye güvenden doğan zarar) ile müspet zarar (ifa menfaati) ayrımı önemlidir; haksız fiilde kural olarak fiili zarar tam tazmin edilir.
İlliyet bağı; fail davranışı ile zarar arasında nedensel bağdır. Türk hukukunda kabul edilen uygun illiyet teorisi uyarınca, davranışın hayatın olağan akışında ve genel hayat tecrübelerine göre o tür bir zararı doğurmaya elverişli olması gerekir.
İlliyet bağını kesen sebepler sorumluluğu kaldırır:
TBK m.51/1 — "Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler."
Türk Borçlar Kanunu kusur sorumluluğunun yanında belirli risklerin gerçekleşmesi halinde kusur şartı aramaksızın sorumluluk doğuran kusursuz sorumluluk türlerini düzenlemiştir.
| Sorumluluk Türü | Hukuki Temel | Kusur Şartı | Kurtuluş Kanıtı | Tipik Örnek |
|---|---|---|---|---|
| Genel haksız fiil | TBK m.49 | Var (kasıt veya ihmal) | Yok (kusur ispatı mağdurda) | Trafik kazası, kavga |
| Adam çalıştıranın sorumluluğu | TBK m.66 | Yok | Üçlü özen ispatı | İşçinin üçüncü kişiye verdiği zarar |
| Hayvan bulunduranın sorumluluğu | TBK m.67 | Yok | Gerekli özen ispatı | Köpek ısırması |
| Yapı malikinin sorumluluğu | TBK m.69 | Yok | Yok (ağırlaştırılmış) | Çatıdan düşen kiremit |
| Tehlike sorumluluğu | TBK m.71 | Yok | Yok | Tehlikeli işletme faaliyeti |
Kusursuz sorumlulukta mağdur kusur ispatı yükünden kurtulur; ancak hukuka aykırılık, zarar ve illiyet bağı unsurları yine ispat edilmelidir.
Haksız fiil ile sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk farklı rejimlere tabidir; aynı olayda her iki sorumluluk da gündeme gelebilir (yarışma — concours).
| Karşılaştırma Ölçütü | Haksız Fiil (TBK m.49) | Sözleşme İhlali (TBK m.112) |
|---|---|---|
| İspat yükü | Mağdur kusuru ispat eder | Borçlu kusursuzluğunu ispat eder |
| Zamanaşımı | TBK m.72: 2 yıl + 10 yıl | Genel: 10 yıl (TBK m.146) |
| Yardımcı kişi sorumluluğu | TBK m.66 (kurtuluş kanıtı var) | TBK m.116 (kurtuluş kanıtı yok) |
| Manevi tazminat | Geniş uygulanır | Sınırlı uygulanır |
| Ehliyet | TBK m.65 (ayırt etme gücü) | Tam fiil ehliyeti gerekir |
Yarışma halinde mağdur lehine olan rejim seçilir; doktrinde hâkim görüş alternatif yarışma kabul eder. Aynı zarar için iki farklı yoldan tazminat alınamaz.
Hâkim; tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini durumun gereğini ve kusurun ağırlığını göz önünde tutarak belirler. Tazminat kural olarak para olarak hükmedilir; ancak hâkim ayni tazminat (eski hale getirme) da hükmedebilir.
TBK m.52/1 — "Zarar gören, zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmış ise hâkim, tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir."
Mağdurun müşterek kusuru tazminattan indirim sebebidir; ağır kusur halinde tazminat tamamen reddedilebilir. Failin tazminat ödemesi halinde "fakirleşeceği" haller de m.52/2 uyarınca indirim sebebidir.
Ölüm halinde defin giderleri, tedavi giderleri, çalışma gücü kaybı, destekten yoksun kalma tazminatı talep edilebilir. Cismani zararda tedavi giderleri, kazanç kaybı, ekonomik geleceğin sarsılması ve manevi tazminat kalemleri vardır.
Kişilik hakkına saldırıda mağdur, manevi tazminat olarak uygun bir miktar para ödenmesini talep edebilir. Hâkim olayın özelliklerine göre tazminat yerine veya tazminata ek olarak başka bir tatmin yöntemine de hükmedebilir (özür, kararın yayımlanması).
TBK m.72/1 — "Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar."
İki yıllık süre subjektif (öğrenme anından), on yıllık süre ise objektif (fiil tarihinden) işler; ikisinden hangisi önce dolarsa zamanaşımı tamamlanır. Zarar verici fiil aynı zamanda suç oluşturuyorsa ve ceza kanununda daha uzun zamanaşımı varsa bu uzun süre hukuk davasında da uygulanır (m.72/2).
İspat yükü kural olarak mağdurdadır; mağdur dört kurucu unsuru (hukuka aykırılık, kusur, zarar, illiyet bağı) ispat etmelidir. İstisnai olarak kusursuz sorumluluk türlerinde kusur ispatı aranmaz; bazı hallerde fail kurtuluş kanıtı sunmak zorundadır.
Soru: Sürücü A, kırmızı ışıkta geçerek yaya B'ye çarpar. B ağır yaralı olarak hastaneye götürülür; ancak ameliyat sırasında hekim C'nin tıp kurallarına aykırı uygulamasıyla B ölür. A, B'nin ölümünden sorumlu mudur?
Cevap: A'nın trafik kuralı ihlali yaralama bakımından hukuka aykırılık + kusur + zarar + illiyet bağı oluşturur. Ölüm açısından ise hekim C'nin ağır kusuru üçüncü kişi davranışı olarak illiyet bağını kesebilir; uygun illiyet teorisine göre hekim hatasının ağırlığı belirleyicidir. A yalnızca yaralama zararından (tedavi giderleri, kazanç kaybı, manevi tazminat) sorumludur; ölüm sonucu doğan destekten yoksun kalma tazminatından C sorumlu olur. İlliyet kesilmediği takdirde A ve C TBK m.61 uyarınca müteselsil sorumlu olur.
Soru: Yaya A, gece karanlığında alkollü olarak ve yaya geçidi olmayan bir yerden caddeyi geçerken sürücü B'nin alkolsüz aracı tarafından çarpılarak yaralanır. B sürat sınırını aşmıştır. Tazminat sorumluluğu nasıl belirlenir?
Cevap: B'nin sürat ihlali hukuka aykırılık + kusur unsurlarını oluşturur, illiyet bağı vardır. Ancak A'nın alkollü ve yaya geçidi dışında geçişi müşterek kusur sayılır (TBK m.52/1). Hâkim her iki tarafın kusur oranını takdir eder; örneğin %60 mağdur, %40 sürücü kusurlu sayılırsa tazminat %60 oranında indirilir. Mağdurun kusuru ağırsa tazminat tamamen reddedilebilir. İlliyet bağı ise kesilmez çünkü A'nın davranışı tek başına zararı doğurmaya elverişli değildir.
Soru: A, arkadaşı B'yi nezaketen aracına alır ve gezdirirken kendi dikkatsizliği nedeniyle kaza yapar; B ağır yaralanır. B manevi tazminat talep eder; A taraflar arasında ücretli taşıma sözleşmesi olmadığını ileri sürerek tazminat istemini reddeder. A'nın savunması yerinde midir?
Cevap: Hayır. Sözleşme yokluğu manevi tazminat talebine engel değildir; haksız fiil çerçevesinde TBK m.49 + m.56 + m.58 uygulanır. A'nın dikkatsizliği hukuka aykırılık ve kusur unsurlarını, B'nin yaralanması zarar unsurunu, sürüş hatası ile yaralanma arasındaki ilişki uygun illiyet bağını oluşturur. B; tedavi giderleri, çalışma gücü kaybı (maddi tazminat) ve elem-ızdırap (manevi tazminat) talep edebilir. Nezaketen taşıma kavramı sözleşmesel sorumluluğu zayıflatabilir ancak haksız fiil sorumluluğunu kaldırmaz.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Uygun İlliyet Bağı
Uygun illiyet bağı (adäquate Kausalität), bir davranışın "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olması durumudur. Şart teorisinin doğurduğu sınırsız sebep zincirini daraltan normatif bir süzgeçtir. Türk doktrini ve Yargıtay içtihadı haksız fiilde sorumluluğu yalnızca uygun illiyet bağıyla bağlı tutar; aşırı uzak ya da olağandışı sonuçlar tazmin edilmez.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.