Son güncelleme:
Hakkın Kullanılması: Hakkın kullanılması, bir kimsenin kanun, yargı kararı veya idari işlem ile kendisine tanınmış bir hak ya da yetkiyi kullanması sırasında bir başkasına zarar vermesi hâlinde, bu zararın sayıldığı sebeptir. uyarınca yasal bir hak ya da yetkinin kullanılması fiili sayılmaz; ancak hakkın (TMK m.2) hukuka aykırılığı yeniden doğurur.
Hakkın kullanılması, hukuk düzeninin kişiye tanıdığı bir hak veya yetkinin kullanımı sırasında üçüncü bir kişiye zarar verilmesi durumunda bu zararın hukuka aykırı sayılmamasını ifade eden klasik bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1'e göre kanunun verdiği bir yetkiye dayanılarak yapılan fiil, dış görünüşte bir haksız fiil oluştursa dahi hukuka aykırılık unsurunu taşımaz ve tazminat sorumluluğu doğmaz. Eren bu kurumu, "hukuk düzeninin kendi içindeki çelişmeyi giderici bir mekanizma" olarak değerlendirir; bir norm bir hak verirken başka bir norm bu hakkın kullanımını hukuka aykırı sayamaz.
TBK m.63/1, "kanunun verdiği yetkiye dayanan ve bu yetkinin sınırları içinde kalan bir fiil, zarara yol açsa bile hukuka aykırı sayılmaz" düzenlemesini içerir. Bu hüküm üç ana kategori için uygulanır: (i) kanundan doğan haklar (örneğin TMK m.683 kapsamındaki mülkiyet hakkı, TBK m.97 kapsamındaki hapis hakkı, anne-baba terbiye yetkisi), (ii) yargı kararından doğan yetkiler (icra memurunun haciz işlemi, mahkeme kararıyla yıkım), (iii) idari işlemden doğan yetkiler (ruhsata dayalı inşaat, kamulaştırma). Oğuzman/Öz, hakkın kullanımının hukuka uygunluk sağlayabilmesi için fiilin hakkın sınırları içinde kalması ve dürüstlük kuralına uygun olması gerektiğini vurgular. Sınırı aşan veya kötüye kullanılan hak, hukuka aykırılığı yeniden doğurur.
TMK m.2 "bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz" hükmü, TBK m.63/1'in en önemli sınırını oluşturur. Mülkiyet hakkı sırf komşuya zarar vermek (şikân) amacıyla kullanılırsa hakkın açıkça kötüye kullanımı doğar ve TMK m.2 ile TBK m.49 birlikte tazminat sorumluluğu yaratır (örneğin manzarayı kapatmak için sırf eziyet kastıyla yüksek duvar dikme). Alacaklının borçlunun mallarına yönelik aşırı haciz talebi de TMK m.2 kapsamında hakkın kötüye kullanımı sayılabilir. Doktrinde Reisoğlu, hakkın kötüye kullanımı için objektif olarak menfaat dengesinin bozulmasının yeterli olduğunu, subjektif zarar verme kastının mutlak şart olmadığını savunur.
Pratikte hakkın kullanımı sıkça başvurulan alanlar şunlardır: basın özgürlüğü kapsamında haber verme hakkı (gerçeklik, güncellik, kamu yararı, ölçülülük şartları aranır), eleştiri hakkı (sanat eseri hakkındaki olumsuz değerlendirmeler), rekabet hakkı (dürüst rekabet sınırları içinde), savunma hakkı (mahkemede yapılan beyanlar), yönetim hakkı (apartman yöneticisinin tasarrufları). Bu alanların hepsinde Yargıtay, hakkın kullanımının kapsamı, amacı ve oranı üzerinden bir denge testi yapmaktadır. TCK m.26/1'deki "hakkın kullanılması" düzenlemesi ile özünde aynı mantığı paylaşır; ceza hukukunda beraat, özel hukukta tazminatsızlık sonucunu doğurur.
Kişilik Haklarına Aykırılık
Kişilik haklarına aykırılık, sözleşmenin kişinin vücut bütünlüğü, özgürlüğü, şeref-haysiyeti, sır alanı, ekonomik kişilik unsurları gibi temel haklarına orantısız ve aşırı derecede zarar vermesidir. TBK m.27/I kapsamında kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür. TMK m.23'e göre kişi, kişilik haklarından "kanunun emrettiği ölçüde" vazgeçebilir; aşırı vazgeçme batıldır.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Meşru Savunma
Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına yöneltilen haksız bir saldırıyı o anda hâl ve şartlara uygun biçimde defetmek için zorunlu olarak gerçekleştirdiği savunma fiilini ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca meşru savunma kapsamında verilen zarar hukuka uygundur ve fail kural olarak tazminatla yükümlü tutulamaz; ancak savunmanın orantılılık sınırı aşılırsa sorumluluk doğar.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Sözleşme Özgürlüğü
Sözleşme özgürlüğü, kişilerin kanunun çizdiği sınırlar içinde istedikleri konuda, istedikleri kişiyle, istedikleri içerikte ve şekilde sözleşme yapma yetkisidir. TBK m.26 uyarınca taraflar bir sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilir. Anayasa m.48 ekonomik özgürlüğün, TMK m.5 borçlar hukukunun temel ilkesi olarak güvence altına alır.
Ahlaka Aykırılık
Ahlaka aykırılık, sözleşmenin toplumun genel ahlak değerlerine ters düşmesidir. TBK m.27/I uyarınca ahlaka aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür (butlan). Ahlak; toplumun belirli bir tarihte ortak kabul ettiği iyi-kötü, doğru-yanlış değerleridir; pozitif hukuktan farklıdır. Fuhuş aracılığı, evlenme aracılığı yasağı (TBK m.524), rüşvet sözleşmesi tipik örneklerdir.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Zorunluluk Hâli
Zorunluluk hâli, kişinin kendisini veya başkasını yakın ve ciddi bir tehlikeden korumak amacıyla, tehlike ile ilgisi olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermesi durumunu ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca zorunluluk hâli bir hukuka uygunluk sebebidir; ancak hâkim, zarar görenin durumu ile hakkaniyet ilkelerini gözeterek faili uygun bir tazminat ödemekle yükümlü tutabilir.