Son güncelleme:
Geçici Ödeme: Geçici ödeme, TBK m.76 ile getirilen yeniliktir: zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunar ve ekonomik durumu gerektirirse, hâkim failden yapmasını isteyebilir. Bu ödeme, edilir; haksız çıkması hâlinde gerekir. Mağdurun mağdur olmasını önler.
Geçici ödeme; haksız fiilden zarar gören kişinin yaşam ve tedavi giderleri için mali durumunun acil olarak gerektirdiği hallerde, hâkimin yargılamanın sonunu beklemeden davalıyı kısmi tazminata mahkûm edebilmesini sağlayan bir hukuki kurumdur. TBK m.76 uyarınca hâkim, sorumluluğu yüksek olasılıkta görülen davalıyı, mağdurun acil ihtiyaçlarını karşılayacak miktarda geçici tazminata mahkum edebilir.
TBK m.76 — "Zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunduğu ve ekonomik durumu da gerektirdiği takdirde hâkim, istem üzerine davalının zarar görene geçici ödeme yapmasına karar verebilir. Davalının yaptığı geçici ödemeler, hükmedilen tazminata mahsup edilir; tazminata hükmedilmezse hâkim, zarar görenin aldığı geçici ödemeleri, yasal faizi ile birlikte geri vermesine karar verir."
Geçici ödeme kesin tazminat değildir: Yargılamanın olası uzun süresinde mağdurun ekonomik darboğaza düşmesini engellemeye yönelik geçici bir koruma tedbiridir. Yapılan ödeme, nihai hükümde tazminata mahsup edilir; sorumluluk gerçekleşmemişse iade edilir. Bu yönüyle geçici ödeme, ihtiyati tedbir niteliğinde bir tazminat ön ödemesidir.
TBK m.76 hükmü, geçici ödemenin tanınması için üç ana şart aramaktadır. Bu şartlar birlikte gerçekleşmedikçe hâkim bu yetkiyi kullanamaz.
Mağdurun iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıt sunması gereklidir. Yargılama henüz tamamlanmamış olsa bile, davalının haksız fiil sorumluluğunun yüksek olasılıkta gerçekleşeceğini gösterir delil ve göstergeler bulunmalıdır. Trafik kazası tutanakları, tıbbi raporlar, tanık ifadeleri, ön bilirkişi raporları, savcılık soruşturma dosyası bu kapsamda değerlendirilebilir. Kesin ispat aranmaz; yüksek olasılık yeterlidir.
Mağdurun ekonomik durumu, geçici ödemeyi zorunlu kılmalıdır. Tedavi giderleri, rehabilitasyon, protez/cihaz masrafları, geçim için temel ihtiyaç maddeleri ekonomik gerekliliği oluşturur. Mağdurun başka kaynaklarının (sağlık sigortası, SGK ödemeleri, kişisel mal varlığı) bulunması ekonomik aciliyeti azaltır. Hâkim, mağdurun gelir durumu, aile yapısı, masraf kalemleri arasında somut değerlendirme yapar.
Geçici ödeme re'sen değil, mağdurun talebi üzerine verilir. Hâkim talep olmaksızın bu yetkiyi kullanamaz. Talep, dava dilekçesinde, cevaba cevapta veya yargılama sırasında ayrı bir dilekçe ile ileri sürülebilir. Talep miktarı belirtilmeli, ekonomik gerekçesi ortaya konulmalıdır.
Geçici ödeme, kesin tazminat hükmünden mahiyet ve sonuç bakımından farklıdır. Aşağıdaki tablo iki kurumun temel ayrımlarını göstermektedir.
| Karşılaştırma Ölçütü | Geçici Ödeme (TBK m.76) | Kesin Tazminat Hükmü |
|---|---|---|
| Hukuki niteliği | Geçici koruma tedbiri | Esasa ilişkin nihai hüküm |
| İspat ölçüsü | İnandırıcı kanıt (yüksek olasılık) | Tam ispat |
| Verilme zamanı | Yargılama sırasında | Hüküm aşamasında |
| Hâkimin takdiri | Geniş takdir yetkisi | Hukuk kurallarına bağlı |
| Re'sen mi? Talep mi? | Talep üzerine | Talep üzerine |
| Faiz | Geçici dönemde işlemez | Olay tarihinden itibaren |
| Bağlayıcılık | Mahsup veya iade konusu | Kesin hüküm |
| Sınav klasiği | Tıbbi tedavi acilliği | Kazanın tüm zarar tablosu |
Geçici ödeme tutarı, nihai hükümde tazminata mahsup edilir; sorumluluk gerçekleşmemişse mağdurun yasal faizi ile birlikte iade etmesi gerekir. Bu yönüyle mağdur, geçici ödemeyi alırken iade riskini üstlenir.
Geçici ödeme tutarı, hâkimin geniş takdir yetkisine dayalı olarak belirlenir. Belirleme ölçütleri şunlardır:
Tedavi giderleri (ameliyat, ilaç, hastane), bakım masrafları (refakatçi, evde bakım), tedavi sonrası rehabilitasyon, protez ve yardımcı tıbbi cihaz, ulaşım giderleri ve çalışamama dönemi geçim masrafları geçici ödeme kapsamına girebilir. Hâkim, kalemleri ayrıntılı değerlendirir.
Mağdurun aldığı SGK tedavi yardımları, özel sağlık sigortası tazminatları, işveren ödemeleri ve kişisel birikimleri geçici ödeme tutarından düşülür. Geçici ödeme eksiklikleri tamamlamak içindir; çift ödeme yapılmaz.
Davalının sorumluluk olasılığı yüksek görünüyorsa hâkim daha cömert; orta düzeyde ise daha temkinli ödeme belirler. Tam ispat olmadığı için olasılık değerlendirmesi pratik bir kriterdir.
Geçici ödeme tutarı davalının ödeme gücünü aşmamalıdır. Hâkim, davalının iflasına yol açacak ölçüde geçici ödeme belirleyemez; kesin tazminat olmadığı unutulmamalıdır.
Yargılama tamamlandığında üç farklı sonuç ortaya çıkabilir:
Mahsup — Davalı tazminata mahkum edilirse, daha önce yaptığı geçici ödeme tazminat alacağından düşülür. Faiz hesabında geçici ödeme tarihi esas alınmaz; nihai tazminat tarihi esas alınır.
Birinci ihtimal — Tazminata hükmedilmesi: Geçici ödeme tutarı, nihai tazminat alacağından mahsup edilir. Davalı, geçici ödeme tutarı kadar borcunu önceden ödemiş sayılır. Faiz, geçici ödenen kısım için tekrar işletilmez.
İkinci ihtimal — Tazminat reddi: Davalı sorumlu bulunmazsa, mağdur aldığı geçici ödemeyi yasal faizi ile birlikte iade etmek zorundadır. Bu, geçici ödemenin iade riski taşıdığı anlamına gelir. Mağdur, iadenin ekonomik yükünü baştan göze almalıdır.
Üçüncü ihtimal — Kısmi tazminat: Tazminat, geçici ödemeden düşük tutarda hükmedilirse, mağdur aradaki farkı yasal faizi ile birlikte iade eder. Hükmedilen tazminat geçici ödemeyi karşılıyorsa fazla iade söz konusu olmaz.
TBK'da hâkimin takdir yetkisi tanıyan başka hükümler de mevcuttur. Geçici ödeme, bu yetkilerin tek başına geçici nitelikli olanıdır.
| Hükmün Konusu | TBK Maddesi | Hâkimin Yetkisi |
|---|---|---|
| Tazminatın belirlenmesi | TBK m.51 | Tüm hal ve şartları takdir |
| Tazminatın indirilmesi | TBK m.52 | Müşterek kusur, fakirlik |
| Manevi tazminat | TBK m.56 | Hakkaniyet ölçütü |
| Geçici ödeme | TBK m.76 | İnandırıcı kanıt + ekonomik aciliyet |
| Tazminat şekli | TBK m.51 | Aynî veya nakdî |
m.76 yetkisi, m.51 (kesin tazminat takdiri) ile karıştırılmamalıdır: m.51 yargılamanın sonunda nihai tazminat belirlemesi için, m.76 ise yargılama süresince geçici koruma için kullanılır.
(M), yayadan geçerken (S) sürücüsünün kullandığı araçla çarpışmış ve omurilik felci geçirmiştir. (M)'nin SGK kapsamında olmayan deneysel tedavi için 150.000 TL'ye ihtiyacı vardır. Trafik kazası tespit tutanağı (S)'nin kusurunu gösteriyor; hastane raporu yaşam tehlikesini ortaya koyuyor. (M), TBK m.76 kapsamında 100.000 TL geçici ödeme talep eder. Hâkim, inandırıcı kanıt + ekonomik aciliyet şartlarını gerçekleşmiş kabul ederek (S)'nin sigorta şirketinin de devreye gireceğini gözeterek 80.000 TL geçici ödeme verir. Yargılama 2 yıl sürer; sonunda 250.000 TL tazminata hükmedilirse 80.000 TL mahsup edilir.
(İ), inşaat işçisi olarak (Y) işverenine bağlı çalışırken iş güvenliği eksiklikleri sonucu düşerek bacağını kaybetmiştir. 6 ay çalışamayacaktır, eşi ev hanımı, üç çocuğu vardır. (İ), aylık 8.000 TL geçim için TBK m.76 kapsamında 6 aylık 48.000 TL geçici ödeme talep eder. Hâkim, kazanın iş güvenliği eksikliğinden doğduğuna dair müfettiş raporu + (İ)'nin geçim acilliği + (Y)'nin işveren olarak ödeme gücü gerekçesiyle aylık 7.000 TL'lik geçici ödemeye karar verir.
(K), düğün organizasyonu sırasında yaralanmış ve davalı (D) firmasından TBK m.76 kapsamında 30.000 TL geçici ödeme almıştır. Yargılama sonunda (D)'nin sorumluluğu olmadığı, yaralanmanın (K)'nin kendi tedbirsizliğinden kaynaklandığı anlaşılmıştır. (K), 30.000 TL'yi yasal faizi ile birlikte (D)'ye iade etmek zorundadır. Bu, geçici ödemenin iade riskine tipik örnektir.
Geçici ödeme, HMK kapsamındaki ihtiyati tedbir kurumundan farklı niteliktedir. İhtiyati tedbir, yargılama sonucunu güvenceye almaya yönelik koruyucu tedbirdir; mal varlığı dondurma, yapma/yapmama emri gibi sonuçlar doğurur. Geçici ödeme ise doğrudan para ödemesi içerir.
| Konu | Geçici Ödeme (TBK m.76) | İhtiyati Tedbir (HMK m.389) |
|---|---|---|
| Hukuki dayanak | Maddi hukuk hükmü | Usul hukuku hükmü |
| Niteliği | Geçici tazminat ödemesi | Koruyucu tedbir |
| Konusu | Para | Mal/eylem |
| Teminat | Aranmaz | Genellikle teminat istenir |
| İptali | Tazminat reddi → iade | Sebebin sona ermesi |
Pratikte mağdur her iki kurumdan paralel yararlanabilir: Davalının mal varlığına ihtiyati tedbir konularak ödeme güvencesi sağlanırken, mağdurun acil ihtiyaçları için TBK m.76 geçici ödeme talep edilir.
Ölüm Zararı (Haksız Fiilde)
Ölüm zararı, haksız fiil sonucu kişinin hayatını kaybetmesi hâlinde TBK m.53 uyarınca tazmini gereken zarar kalemleridir. Üç başlıkta toplanır: (a) cenaze giderleri, (b) ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından/yitirilmesinden doğan kayıplar, (c) ölenin desteğinden yoksun kalanların destekten yoksun kalma tazminatı. Bu zarar kalemleri maddi zarar niteliğindedir; manevi tazminattan ayrıdır.
Denkleştirme (Yararların Düşürülmesi)
Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), zarar gören kişinin aynı zarar verici olaydan elde ettiği yararların tazminat hesabından düşürülmesi ilkesidir. TBK m.52 doktrini gereği, mağdurun zenginleşmesi önlenir; ancak sigorta tazminatı, sosyal güvenlik ödemeleri ve üçüncü kişi yardımları gibi kalemlerin denkleştirilmesi Yargıtay HGK içtihadında tartışmalıdır.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
Destekten yoksun kalma tazminatı, haksız fiil sonucu ölen kişinin fiilî ve düzenli olarak destek sağladığı kişilerin uğradığı maddi kaybın tazminidir. TBK m.53/3 dayanağıyla istenir; mirasçılık sıfatından bağımsız, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Lehtarlar arasında eş, çocuk, anne-baba, fiilen bakılan kardeş ve Yargıtay HGK içtihadına göre nişanlı dahi sayılır. Hesaplama aktüer yöntemle (TRH 2010, destek payları, iskonto, SGK denkleştirmesi) yapılır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Bedensel Zarar
Bedensel zarar, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık sonucu kişinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan ve TBK m.54 uyarınca tazmini gereken maddi zarar kalemlerinin bütünüdür. Madde dört kalem sayar: (a) tedavi giderleri, (b) kazanç kaybı, (c) çalışma gücü azalması/yitirilmesi, (d) ekonomik geleceğin sarsılması. Manevi tazminat ayrıca m.56’ya göre talep edilir.