Son güncelleme:
Geçici İmkansızlık: Geçici imkansızlık, edimin ifasının kalıcı değil belirli bir süre için engellenmesidir; borç sönmez, borçlu engelin ortadan kalkmasını izleyerek ifaya devam etmekle yükümlüdür. Engel borçluya yüklenemiyorsa borçlu temerrüde düşmez; ancak engel uzun süre devam eder ve sözleşmenin amacı yitirilirse baskın doktrin görüşü, geçici imkansızlığın tam imkansızlığa dönüştüğünü kabul eder.
Geçici imkansızlık, ifanın engellenmesinin kalıcı değil sınırlı bir süre için gerçekleşmesidir. TBK m.136-137 metninde açıkça düzenlenmemiş olsa da doktrin ve içtihat, geçici imkansızlığı borç sönmesine yol açmayan bir engel kategorisi olarak kabul eder. Bu yaklaşımın temel gerekçesi, tam imkansızlık'ın "kalıcı engel" şartını karşılamamasıdır; engel geçici nitelikteyse alacaklının ifa menfaati henüz tamamen ortadan kalkmamıştır ve borç ilişkisi devam etmelidir.
Geçici imkansızlığın temel hukuki sonucu, borçlunun engelin sürdüğü dönemde temerrüde düşmemesidir — şu şartla ki engel borçluya yüklenemeyen bir sebepten kaynaklanmalıdır. Bu, borçlu temerrüdü rejiminde "kusursuzluk savunması" olarak işlev görür; borçlu kusursuzluğunu ispat ederek temerrüt sonuçlarından kurtulur. Engel ortadan kalktığında borçlu makul süre içinde ifa etmelidir; aksi hâlde temerrüt, engelin sona erdiği andan itibaren işlemeye başlar.
Bir engelin geçici imkansızlık olarak değerlendirilebilmesi için: (i) kalıcı olmaması — başlangıçta sınırlı süreli olduğu öngörülebilir veya makul bir süre içinde ortadan kalkacağı beklenir; (ii) borçluya yüklenemez nitelik — kusurlu engelde m.112 rejimi devreye girer; (iii) sözleşmenin amacının korunması — engel sona erdiğinde ifanın hâlâ alacaklının menfaatine olması gerekir.
Geçici imkansızlığın hukuki niteliği, doktrinde "ifa engeli" kategorisi altında değerlendirilir; tam veya kısmi imkansızlıktan farklı olarak edim olanağı henüz tamamen yitirilmemiş, yalnızca ertelenmiştir. Bu nedenle bazı yazarlar geçici imkansızlığı "imkansızlık" yerine "ifa gecikmesi" veya "ifa engeli" olarak adlandırmayı tercih eder.
Doktrinde baskın görüş, uzun süreli geçici imkansızlığın belirli koşullarda tam imkansızlığa dönüştüğünü kabul eder. Bu dönüşümün temel kriteri, sözleşmenin amacının yitirilmesi veya alacaklının ifa menfaatinin makul süre içinde karşılanamayacak hâle gelmesidir. Örneğin belirli bir tarihe yetiştirilmesi gereken bir düğün organizasyonunda kısa süreli engel bile fiilen tam imkansızlığa dönüşebilir; çünkü gecikmiş ifa alacaklının amacına hizmet etmez.
Yargıtay'ın genel eğilimi de bu yöndedir: engelin süresi, sözleşmenin niteliği, alacaklının ifa menfaati birlikte değerlendirilir ve makul süre aşıldığında m.136 uygulanarak borç sönmüş sayılır. Bu dönüşüm gerçekleştiğinde alacaklı, iade borcu sebepsiz zenginleşme çerçevesinde karşı edimini geri ister.
Engelin süresi belirsizse veya makul süre içinde sona ereceği öngörülemiyorsa, alacaklı pasif beklemekle yükümlü tutulamaz. Doktrinde baskın görüşe göre alacaklı şu seçeneklere sahiptir: (i) sözleşmeden dönme yoluyla geri çekilme — özellikle karşılıklı sözleşmelerde; (ii) sürekli borç ilişkilerinde sürekli borç ilişkisinde fesih hakkını kullanma; (iii) makul bir ek süre verme yoluyla tepki bekleme.
Karşılıklı sözleşmelerde alacaklı, kendi karşı edim yükümlülüğünü de defi yoluyla askıya alabilir (m.97 — ödemezlik defi); bu, engel süresince dengeyi korur. Engel ortadan kalktığında her iki tarafın edim yükümlülüğü de canlanır.