Tanım
Eser sözleşmesi, hizmet sözleşmesi ve vekalet, Türk Borçlar Kanunu'nun düzenlediği üç temel iş görme sözleşmesi tipidir. Hâkimlik sınavının klasik tuzaklarından biri, somut bir olaydaki sözleşmenin hangi tipe girdiğini doğru tasnif etmektir. Bu üç tip arasındaki temel ayrım edim türü (sonuç/yarar/özen), tabi olma ilişkisi ve risk dağılımı üzerinden yapılır.
Karşılaştırma Tablosu
| Unsur | Eser Sözleşmesi | Hizmet Sözleşmesi | Vekalet |
|---|
| Düzenleme | TBK m.470-486 | TBK m.393-447 | TBK m.502-514 |
| Edim Türü | Sonuç edimi | Yarar (ifa) edimi | Özen edimi |
| Karakter | Bağımsız çalışma | Bağımlı (talimat alır) | Bağımsız çalışma |
| Sonuç Riski | Yüklenicide | İşverende | Müvekkilde |
| Bedel Anı | Eser tamamlandığında | Süre üzerinden (m.406) | Vekalet niteliğine göre |
| Sona Erme | Kabul + zamanaşımı | Fesih bildirimi/haklı sebep | Her zaman fesih (m.512) |
| Ölüm Etkisi | m.485 (kişisel ise sona erer) | m.440 (genelde sona erer) | m.513 (kural sona erme) |
Sonuç Edimi Açıklaması — Eser Sözleşmesi
Yüklenici eserin başarılı tamamlanmasını borçlanır. İnşaat tamamlanmazsa bedel doğmaz; emek harcamış olsa bile sonuç yoksa borç ifa edilmiş sayılmaz. Riski yüklenici taşır. Eser sözleşmesi tipik örnekleri: bina inşaatı, makine imalatı, tablo siparişi, dava dilekçesi yazımı, yazılım geliştirme.
Yarar/İfa Edimi Açıklaması — Hizmet Sözleşmesi
İşçi belirli süre çalışmayı borçlanır; sonucu işveren riske eder. İşçi gün boyu çalıştığı halde işveren satışı düşürürse yine ücret hak eder. Riski işveren taşır. Hizmet sözleşmesi tipik örnekleri: aylıklı çalışan, fabrika işçisi, ofis personeli, devamlı şoför. Bağımlılık unsuru belirleyicidir: işçi işverenin talimatına tabidir, çalışma saati ve yöntemi bağımlıdır.
Özen Edimi Açıklaması — Vekalet
Vekil dikkat ve özen göstermeyi borçlanır; sonucu garanti etmez. Avukat davayı kazanmayı değil, müvekkil yararına özenli savunmayı borçlanır. Doktor iyileştirmeyi değil, tıbbi standartları uygulamayı borçlanır. Riski müvekkil taşır. Vekalet tipik örnekleri: avukatlık (yargılama), tıbbi tedavi (estetik hariç), aracılık, ücretsiz iş görme. Sui generis vekalet: TBK m.502 — bedelli olabilir; ücret tarifeden veya örfü adetten anlaşılır.
Sınır Halleri ve Tartışmalı Olaylar
Avukatlık ve Sağlık Hizmetleri
- Genel avukatlık → vekalet (sonuç garanti edilmez).
- Avukatın sözleşmeli işi (örnek dilekçe yazımı) → eser sözleşmesi (sonuç tamamlanır).
- Tıbbi tedavi → vekalet.
- Estetik cerrahi → eser sözleşmesi (Yargıtay yerleşik içtihad — sonuç garantisi).
Tasarım ve Yapım İşleri
- Mimari proje çizimi → eser sözleşmesi.
- Sürekli mimar danışmanlığı → vekalet.
- İnşaatta usta-iş sahibi (usta kendi planına göre yapım) → eser sözleşmesi.
- Aylıklı şantiye personeli → hizmet sözleşmesi.
Servis ve Bakım
- Tek seferlik tamir → eser sözleşmesi.
- Aylıklı bakım hizmeti → hizmet sözleşmesi (zorlu olay) veya vekalet (özen).
- Kapsamlı yıllık bakım anlaşması → genellikle eser sözleşmesi (sonuç garantili).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Bağımlılık unsuru hizmeti diğerlerinden ayırır: İşçi talimat alır; yüklenici ve vekil bağımsız çalışır. Klasik tuzak: "kendi planına göre çalışıyor ama aylık alıyor" — sonuç ediminin varlığı belirleyicidir.
- Estetik cerrahi vekalet değil, eser sözleşmesidir: Yargıtay 13. HD içtihad — beklenen estetik sonuç eser olarak nitelendirilir; hekim sonuç garantisi verir.
- Avukatın görevi davayı kazanmak değildir: Vekalet özen edimidir; özen gösterip de kazanılmamış davadan vekil sorumlu olmaz. Ancak m.475 sonuç teslimli iş (tek dilekçe, tek savunma) eser sözleşmesi olabilir.
- Bedel rejimi farklıdır: Eser sözleşmesinde götürü/değere göre/yaklaşık (eser-bedelinin-belirlenmesi); hizmette saat/gün/ay üzerinden (ucret-turleri-tbk); vekalette ücret tarifesinden veya örfü adetten.
- Fesih rejimi keskin farklıdır: Vekalet TBK m.512 her zaman feshi mümkündür (her iki taraf); hizmet sözleşmesinde bildirim süreleri (m.432) veya haklı sebep aranır; eser sözleşmesinde TBK m.484 iş sahibi her an dönebilir ama tüm zararı tazmin eder.
- Zamanaşımı ayrımı: Eserde m.478 (2/5/20 yıl); hizmette m.147 (5 yıl); vekalette m.146 (10 yıl genel). Ayıba ilişkin zamanaşımı sadece eserde özel rejimdedir.
Aynı Alandan Bağlantılar
— hâkimlik rehberi