Son güncelleme:
Eksik Müteselsil Sorumluluk: Eksik müteselsil sorumluluk, TBK m.62 çerçevesinde aynı zarardan sorumlu olan kişilerin (örn. , diğeri ) mağdura karşı tutulmasıdır. Sebepler farklı olsa da olduğundan mağdur tek tatmin hakkına sahiptir; iç ilişkide paylaşım sebep ağırlığına göre yapılır — hâkimlik rehberi.
Eksik müteselsil sorumluluk, TBK m.62'de zımnen düzenlenen ve aynı zarardan birden fazla kişinin farklı hukuki sebeplerle sorumlu olduğu durumlarda ortaya çıkan müteselsil sorumluluk türüdür. Klasik örnek: bir tamircinin sözleşmeye aykırı şekilde aracı kötü tamir etmesi sonucu fren patlayarak sürücünün üçüncü kişiye çarpması — burada tamirci sözleşmeden, sürücü ise haksız fiilden aynı zarara karşı sorumludur. Eren ve Oğuzman/Öz terminolojide bu kuruma "imperfekte solidarität" (Alman doktrini) demektedir. TBK m.61 tam müteselsilliği düzenlerken, m.62 rücu hükmü üzerinden eksik müteselsillik rejimini kurar.
TBK m.62/1 "Tazminatın aynı zarardan sorumlu müteselsil borçlular arasında paylaştırılmasında, bütün durum ve koşullar, özellikle olayın sebeplerinden her biri ile ilgili olarak yüklenebilecek kusurun ağırlığı göz önünde tutulur" der. Bu hüküm hem tam hem eksik müteselsillikte iç ilişkiyi düzenler. Eksik müteselsil sorumluluğun karakteristiği sebepler ayrı ama zarar tek olmasıdır. Bu nedenle: (i) dış ilişkide her sorumlu kendi sebebine göre kuralları uygular (sözleşmesel sorumlu m.112 vd., haksız fiil sorumlusu m.49 vd.), (ii) mağdurun seçim hakkı vardır ve lehe rejimi tercih edebilir, (iii) zamanaşımı her sebep için ayrı işler — sözleşmesel için 10 yıl (m.146), haksız fiil için 2/10 yıl (m.72).
Yargıtay 17. HD ve 4. HD içtihatlarında en sık karşılaşılan eksik müteselsillik örnekleri: (i) trafik kazalarında sürücü (haksız fiil) ve işveren (TBK m.66 — adam çalıştıran) ile araç işleteni (KTK m.85 — tehlike sorumluluğu) arasındaki üçlü sorumluluk; (ii) inşaat kazalarında yapı maliki (m.69), müteahhit (sözleşme + m.49) ve işveren (m.66); (iii) tıbbi malpraktiste hekim (haksız fiil + sözleşme) ve hastane (m.66 + sözleşme); (iv) emanet sözleşmelerinde emanetçi (sözleşme) ile hırsız (haksız fiil). Tekinay/Akman/Burcuoğlu/Altop her bir sebep türü için kuralın ayrı uygulandığını, ancak zarar bir olduğundan mağdurun çift tazminat alamayacağını vurgular.
Mağdur, eksik müteselsillikte lehe rejimi seçme hakkına sahiptir. Örneğin sözleşme rejimi kusur karinesini borçluya yükler (m.112 — borçlu kusursuzluğunu ispat eder) ve zamanaşımı uzundur; haksız fiil rejimi ise kusursuzluk karinelerinden (m.66, m.69, m.71) yararlanma imkânı sağlar. Mağdur tek tatmin ilkesi gereği toplam zararının üzerinde tazminat alamaz; bir sorumludan tahsil edilen miktar diğerlerini de o oranda borçtan kurtarır. Yargıtay HGK kararlarında bu husus açıkça vurgulanmıştır.
Eksik müteselsillikte ödeyen sorumlu, diğerine TBK m.62/2 uyarınca rücu edebilir. Hâkim kusur ağırlığı, sebep yoğunluğu, olayın oluşumuna katkı kriterlerini birlikte değerlendirir. Tam müteselsillikten farkı: burada sebep türleri farklı olduğu için hâkim, rejimler arasındaki ağırlık dengesini de tartar. Genellikle doğrudan ve yakın sebep sorumlusu (örn. çarpan sürücü) daha yüksek paya katlanır; dolaylı sebep sorumlusu (örn. kötü tamir eden tamirci) görece düşük paya katlanır.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Sözleşme
Sözleşme, en az iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla bir hukuki sonuç doğurmak üzere yaptıkları hukuki işlemdir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. Borçlar hukukunun temel taşı olan sözleşme; özel hukukta tarafların özgür iradeleriyle borç ilişkisi yaratabildikleri hukuki işlem türüdür.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Borçlunun Kusur Sorumluluğu
Borçlunun kusur sorumluluğu (TBK m.112), borç hiç veya gereği gibi ifa edilmediğinde borçlunun kusurunun karine olarak kabul edilmesi ve aksini ispat yükünün borçluya yüklenmesi rejimidir. Borçlu, kusursuz olduğunu ispatlamadıkça alacaklının zararını gidermekle yükümlüdür. Bu kusur karinesi sözleşme sorumluluğunun haksız fiil sorumluluğundan temel ayrımıdır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Sorumluluk Sebeplerinin Yarışması
Sorumluluk sebeplerinin yarışması, TBK m.60 uyarınca bir kişinin aynı zarardan birden fazla hukuki sebebe dayanılarak (örn. sözleşmeye aykırılık + haksız fiil) sorumlu tutulabildiği durumlarda, mağdurun lehe sebebi/rejimi seçme hakkına sahip olmasıdır. Hâkim, mağdurun açıkça veya zımnen tercih ettiği rejime göre uyuşmazlığı çözer; her sebep için kendi şartları ve zamanaşımı uygulanır — hâkimlik rehberi.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.