Son güncelleme:
Dolaylı Sebepsiz Zenginleşme: Dolaylı sebepsiz zenginleşme, edim hareketinin doğrudan iki taraf arasında değil, üç ya da daha fazla kişinin oluşturduğu bir zincir içinde gerçekleştiği ve hukuki sebep eksikliği nedeniyle iade talebinin hangi taraflar arasında kurulacağı sorununu doğuran üçgen ilişki kurgusudur; klasik kural, talebin yalnızca aralarında edim ilişkisi bulunan taraflar arasında ileri sürülebilmesi yönündedir.
Dolaylı sebepsiz zenginleşme, mal varlığı kayması iki taraf arasında değil üç (veya daha fazla) kişiyi içeren bir ilişki zinciri üzerinden gerçekleştiğinde ortaya çıkan sebepsiz zenginleşme türüdür. Klasik 2'li (doğrudan) zenginleşmeden ayrılır: malın/edimin kaynağı (A) ile zenginleşen (C) arasında doğrudan bir hukuki ilişki yoktur; arada bir ara halka (B) bulunur.
TBK m.77/1 — "Haklı bir sebep olmaksızın bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür."
Üçlü ilişki tipik örnekleri: alacaklının emir/talimatı ile borçludan üçüncü kişiye yapılan ödeme, banka havaleleri, alacağın temliki sonrası yanılgıyla ödeme, vekalet ve havale işlemlerinde edim yönünün hatalı yönlendirilmesi. Doktrin bu üçlü ilişkilerde edim ekseni (Leistungsachse) kavramını kullanır: kim kime karşı edimde bulunmuş, sebepsiz zenginleşme talebi hangi taraflar arasında doğmuştur?
İki kategori arasındaki ayrım sınavın klasik tuzaklarından biridir:
| Ölçüt | Doğrudan (2'li) | Dolaylı (3'lü) |
|---|---|---|
| Taraf sayısı | İki: A → B | Üç: A → B → C (veya A talimatıyla B → C) |
| Edim ekseni | A'dan doğrudan B'ye | Genellikle iki ayrı edim ekseni |
| İade tarafı | A, B'den ister | Kural: edim ilişkisinin tarafları içinde |
| Tipik örnek | Borç olmadan ödeme (m.78) | Banka havalesi, alacağın temliki, vekalet talimatı |
| Hukuki sebep değerlendirmesi | Tek ilişki ekseni | Her ekseni ayrı değerlendirme zorunluluğu |
| 3. kişiye iade hakkı | Söz konusu değil | Kural olarak yok, istisnaen var (zincirin kırılması) |
Doktrindeki temel kural: dolaylı zenginleşmede iade talebi edim ilişkisinin doğrudan tarafları arasında doğar, üçüncü kişi (zincirin sonundaki) doğrudan dava açılamaz; ancak ahlaka aykırılık, bağışlama, zincirin kırılması gibi istisnai hâllerde sıçrama (Durchgriff) imkanı doğar.
Dolaylı sebepsiz zenginleşme birkaç farklı senaryo üzerinden incelenir:
A, B'ye geçerli bir sözleşme gereği ödeme yapar; B de C'ye kendi sözleşmesi gereği aynı malı/parayı aktarır. A-B ilişkisi sonradan geçersiz çıkarsa: A'nın iade talebi sadece B'ye karşı doğar; C'ye karşı doğrudan talep hakkı yoktur (B-C ilişkisi A'yı etkilemez).
A, B'ye olan alacağını C'ye ödeme talimatı verir; B, A'nın talimatı üzerine doğrudan C'ye ödeme yapar. Burada iki edim ekseni vardır: B → A (havale ilişkisi) + A → C (alacak ilişkisi). Talimat veya alacak geçersiz çıkarsa iade talebi edim eksenleri içinde doğar; B doğrudan C'ye dava açamaz, A'ya başvurur.
A, bankaya B'ye 50.000 TL göndermesi için talimat verir; banka yanlışlıkla C'nin hesabına aktarır. Burada A ile C arasında hiçbir hukuki ilişki yoktur, ne edim ekseni ne sözleşme. Banka — A adına hareket ettiği için — A'ya iade etmek zorundadır; ardından banka C'ye karşı sebepsiz zenginleşme davası açar (bu kez 2'li ilişki).
Borçlu B, alacağın A'dan C'ye temlik edildiğini bilmeden eski alacaklı A'ya ödeme yapar. TBK m.186 gereği iyiniyetli ödeme borçluyu kurtarır; ancak C, A'ya karşı sebepsiz zenginleşme talebi yöneltir (B'nin ödemesi haklı sebep yoksun olarak A'nın eline geçmiştir).
TBK m.186 — "Devirden haberi olmayan borçlu, devredene veya birden çok devir hâlinde sonraki devralan yerine önceki devralana ifada bulunursa borcundan kurtulur."
Dolaylı sebepsiz zenginleşmede talilik (subsidiarite) ilkesi özellikle önem taşır: edim sözleşmesel bir temele dayanıyorsa, sebepsiz zenginleşme yolu önce sözleşme rejimine başvurmadan kullanılamaz. Sözleşmenin geçersiz, iptal edilmiş veya feshedilmiş olduğunun ispatı şarttır; aksi halde edim sözleşme gereği yapılmıştır ve sebepsiz değildir.
TBK m.77/2 — "Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur."
Üçlü ilişkide her ekseni ayrı sözleşme rejimi yönetir: A-B edim ekseni A-B sözleşmesine, B-C edim ekseni B-C sözleşmesine bakılarak değerlendirilir. Bir eksenin geçersiz çıkması diğerini otomatik geçersiz kılmaz; her ekseni kendi başına ayakta tutmak zorundayız.
Soru: A, B'ye satış sözleşmesi gereği 100.000 TL'lik bir tablo teslim eder. B, aynı tabloyu C'ye 120.000 TL'ye satar ve teslim eder. Sonradan A-B satış sözleşmesi hata sebebiyle iptal edilir. A, kimin elinden tabloyu geri alabilir?
Cevap: Dolaylı sebepsiz zenginleşmenin klasik örneğidir. A'nın iade talebi sadece B'ye karşı doğar (A-B sözleşmesi taraf çevresi). C, B-C sözleşmesi gereği iyiniyetli üçüncü kişi olarak tabloyu kazanmıştır; A doğrudan C'ye dava açamaz. A, B'den 120.000 TL (B'nin gerçekleşen zenginleşmesi) ya da tablonun değerini, B de C'den koruma altında kalan iyiniyetli alıcı oranında talep edebilir. Tablonun aynen iadesi ancak C kötüniyetli ise mümkündür.
Soru: D, bankaya E'nin hesabına 80.000 TL göndermesi için talimat verir. Banka yanlışlıkla F'nin hesabına aktarır. F bu parayı çeker ve harcar. D, parasını kimden ister?
Cevap: D ile F arasında hiçbir hukuki ilişki yoktur. Banka, D adına hareket ettiği için D'ye karşı sözleşmesel sorumluluğu vardır (banka talimat sözleşmesi); D, parasını öncelikle bankadan ister. Banka D'ye ödedikten sonra F'ye karşı sebepsiz zenginleşme davası açar (artık 2'li ilişki: banka → F). F'nin parayı harcamış olması halinde TBK m.79/1 uyarınca iyiniyetli zenginleşen ise mevcut zenginleşme oranında sorumludur, kötüniyetli ise tam tutarı iade ile yükümlüdür.
Soru: G, H'ye olan 50.000 TL'lik borcunu, H'nin talimatı ile doğrudan H'nin alacaklısı I'ya ödemiştir. Sonra G-H sözleşmesi mutlak butlanla geçersiz çıkmıştır. G, parasını kimden ister?
Cevap: İki edim ekseni vardır: (1) G → H borç eksenī (G'nin H'ye olan borç ödemesi), (2) H → I alacak eksenī (H'nin I'ya borç ödemesi). G-H ekseninin geçersiz çıkması G'nin H'ye karşı sebepsiz zenginleşme talebi doğurur (H, G'nin parasından kurtularak zenginleşmiştir — kendi borcu sönmüştür). G doğrudan I'ya başvuramaz; çünkü I, H ile arasındaki geçerli sözleşme gereği ödeme almıştır. İstisna: I'nın ödemenin sebepsiz olduğunu bildiği (kötüniyetli) hâllerde sıçrama mümkün olabilir.