Son güncelleme:
Denkleştirme (Yararların Düşürülmesi): Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), zarar gören kişinin aynı zarar verici olaydan elde ettiği tazminat hesabından ilkesidir. TBK m.52 doktrini gereği, mağdurun zenginleşmesi önlenir; ancak , ve gibi kalemlerin denkleştirilmesi içtihadında tartışmalıdır.
Denkleştirme (haksız fiilde), mağdurun aynı haksız fiil sebebiyle uğradığı zararın yanı sıra bir yarar da elde etmesi halinde, bu yararın tazminat hesabından düşülmesidir. Roma kökenli compensatio lucri cum damno ilkesinin TBK m.51 uyarınca tazminatın belirlenmesinde gerçekleşen yansımasıdır; mağdurun zarardan zenginleşmemesi ilkesinin somut görünümüdür.
TBK m.51 — "Hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler."
Tazminat hukukunun temel amacı tam tazmindir: mağdurun mal varlığı haksız fiilden önceki haline getirilmelidir, ne fazla ne eksik. Eğer aynı olaydan kaynaklanan bir yarar sağlanmışsa ve bu yarar zararı azaltıyorsa, tazminata fazlasıyla hükmetmek mağduru zenginleştirir; bu nedenle hâkim takdir yetkisi içinde denkleştirme yapar ve yarar zarardan düşülür.
Denkleştirme ilkesi TBK metninde özel bir madde olarak yer almaz; hâkimin tazminat takdir yetkisi içinde (m.51) ve zenginleşme yasağı ile tam tazmin ilkesi üzerinden geliştirilen bir doktrinel kurumdur. Roma hukukunda compensatio lucri cum damno olarak formüle edilmiş; modern Türk-İsviçre hukukunda Eugen Bucher, Pierre Tercier ve Türk doktrininden Fikret Eren, Necip Kocayusufpaşaoğlu gibi yazarlar tarafından sistematize edilmiştir.
TBK m.50/1 — "Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır."
Denkleştirme tazminattan indirim sebepleri arasında özel bir yer tutar; mağdurun müşterek kusuru (TBK m.52), zarar görenin önceden var olan zaafı, zararı azaltma yükümlülüğü ve denkleştirme ilkesi birlikte hâkimin tazminat hesabını şekillendirir. Bu sebeple denkleştirme ile tazminattan indirim ayrı kavramlardır: denkleştirme fiili yararın düşülmesi, indirim ise takdiri azaltmadır.
Bir yararın haksız fiil tazminatından düşülebilmesi için aşağıdaki üç koşulun birlikte gerçekleşmesi gerekir:
Yarar ile zarar aynı olaydan kaynaklanmalıdır. Mağdurun bağımsız bir kaynaktan elde ettiği gelir (örneğin başka bir işten kazandığı ek ücret) denkleştirilmez; ancak haksız fiilin doğrudan/dolaylı sonucu olarak elde edilen yarar düşülebilir.
İlliyet bağı testi burada da geçerlidir: yarar, haksız fiilin uygun illiyet bağı içerisinde meydana gelmeli, sıradan rastlantı niteliği taşımamalıdır. Sigortadan tahsil edilen tutar, hastane masrafının sosyal güvenlik kurumunca karşılanması, ölüm halinde nafakanın kalkması bu testten geçer.
Hâkim, denkleştirme yapmadan önce somut olayda yararın düşülmesinin adalete ve tazminat hukukunun amacına uygun olup olmadığını değerlendirir. Bazı yararlar (örneğin hayat sigortası tazminatı, üçüncü kişiden alınan yardım/hediye) — sebepleri ayrı olduğu ve mağdurun kişisel tasarrufuna dayandığı için — denkleştirilmez.
Sınav klasiği, hangi yararın denkleştirileceği ve hangi yararın denkleştirme dışında tutulacağıdır. Genel ayrım şu şekildedir:
| Düşürülen Yararlar (Denkleştirilir) | Düşürülmeyen Yararlar (Denkleştirilmez) |
|---|---|
| ZMSS / KASKO sigortasından alınan tazminat | Hayat sigortası tazminatı (kişisel tasarruf, prim ödeme karşılığı) |
| SGK / sağlık sigortasının karşıladığı tedavi masrafları | Üçüncü kişiden gönüllü yardım, bağış, hediye |
| Ölüm halinde mağdurun bakım masraflarının ortadan kalkması | Çalışma gücü kaybı sebebiyle alınan kıdem/ihbar tazminatı (tartışmalı) |
| Aracın enkazından elde edilen hurda bedeli | Mağdurun kendi yaşam tasarrufundan elde ettiği gelir |
| İş kazası sonrası SGK tarafından bağlanan iş göremezlik geliri | Aile bireylerinin manevi destek ve ev içi yardımları |
| Mağdurun yaşam beklentisinin kısalması sebebiyle azalan harcamalar | Devletin afet yardımı (felaket sonrası) |
Zorunlu Mali Mesuliyet Sigortası (ZMSS), KASKO ve sorumluluk sigortalarından alınan tutarlar denkleştirmeye tabidir. Mantık: bu tazminatlar zarara karşı sigorta poliçesi gereği ödenmiştir; aynı zarar için sorumlulardan ayrıca tam tutarın talep edilmesi mağduru zenginleştirir. Sigorta ödediği tutar oranında mağdurun haklarına halefiyet ile girer ve sorumluya rücu eder (KTK m.99 paralelinde).
Hayat sigortası tazminatı denkleştirmenin klasik istisnasıdır. Mantık: hayat sigortası mağdurun (veya lehtarın) kendi prim ödemeleri karşılığında elde edilmiş kişisel bir tasarruftur; sigortanın ödediği tutar zarara değil, hayatta kalma/ölüm risk olayına bağlıdır. Sorumlunun bu tutardan yararlanması adalete aykırı olur. Aynı mantık ferdi kaza sigortalarından alınan miktarlar için de uygulanır.
Mağdura akraba, dost veya üçüncü kişilerden gönüllü olarak yapılan ayni/nakdi yardımlar denkleştirilmez. Bu yardımlar sorumluyu rahatlatmak amaçlı yapılmamış, mağdurun kişisel ilişki çevresinden doğmuştur. Aksinin kabulü yardım kültürünü cezalandırır.
İş kazası sonucu ölen işçinin mirasçılarına ödenen kıdem/ihbar tazminatının denkleştirilip denkleştirilmeyeceği tartışmalıdır. Hâkim doktrinel görüş: bu tazminatlar iş sözleşmesinden doğan ayrı bir hak olup ölüm sebebiyle değil iş ilişkisinin sona ermesi sebebiyle ödenmektedir; bu nedenle kural olarak denkleştirilmez. Ancak bazı yazarlar destek tazminatı hesabında tutarın bir kısmının dikkate alınması gerektiğini savunur.
İş kazası veya trafik kazası sonrası SGK tarafından bağlanan iş göremezlik geliri ve maluliyet aylığı denkleştirmeye tabidir. SGK, ödediği tutarlar oranında mağdurun haklarına halefiyetle girer ve sorumluya rücu eder (5510 sayılı SGK Kanunu m.21).
Ölüm halinde destekten yoksun kalma tazminatında (TBK m.53/3), ölünün hayatta olsaydı sağlayacağı destek tutarından kişisel harcamalarının düşülmesi gerekir; bu da bir denkleştirme türüdür. Ölünün geliri 10.000 TL ise ve kişisel harcaması %33 ise destek payı 6.700 TL üzerinden hesaplanır. Ayrıca ölümle birlikte aileye sağlanan barınma, beslenme, giyim gibi masrafların azalması da hesaplamada dikkate alınır.
TBK m.53/3 — "Ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplar."
Destek tazminatında denkleştirilen ana kalemler: ölünün hayatta olsaydı kendi için yapacağı harcamalar, dul kalan eşin yeniden evlenme ihtimaline bağlı destek azalması (yaşa ve sosyal duruma göre takdir edilir), çocukların ergin olduktan sonra desteğin kalkması.
Soru: A'nın aracı, B'nin kusurlu kullanımıyla çarpışmıştır. A'nın aracında 80.000 TL hasar oluşmuştur. A, B'nin sigortacısından ZMSS kapsamında 60.000 TL tahsil etmiştir. Şimdi A, kalan 20.000 TL için B'ye haksız fiil tazminatı davası açmıştır. Mahkeme ne karar verir?
Cevap: Aynı zarar için ZMSS'den alınan tazminat denkleştirmeye tabidir. A'nın toplam zararı 80.000 TL, sigortadan alınan 60.000 TL düşüldükten sonra B'den talep edebileceği tutar 20.000 TL'dir. Mahkeme bu tutara hükmeder; aksi halde A toplam 140.000 TL alarak zarardan zenginleşmiş olurdu. Sigortacı, ödediği 60.000 TL için B'ye halefiyet ile rücu eder.
Soru: C, trafik kazasında hayatını kaybetmiştir. Geride dul kalan eşi D, C'nin yaptığı hayat sigortasından lehtar olarak 500.000 TL tahsil etmiştir. D, ayrıca sorumlu sürücü E'den destekten yoksun kalma tazminatı talep etmektedir. Hayat sigortası tutarı tazminattan düşülecek midir?
Cevap: Hayat sigortası tazminatı denkleştirmenin klasik istisnasıdır, düşülmez. C'nin yaşamı boyunca kendi prim ödemeleri ile oluşturduğu kişisel tasarruftur; sorumlu E'nin bu tutardan yararlanması adalete aykırı olur. D, hayat sigortasından alınan 500.000 TL'yi koruyarak ayrıca E'den destek tazminatının tamamını talep edebilir.
Soru: F, trafik kazasında ölmüştür. F'nin aylık net geliri 15.000 TL, kişisel harcamaları %30 oranındadır. Geride eş ve 2 çocuk kalmıştır. PMF tablosuna göre kalan yaşam beklentisi 25 yıldır. Aile destek tazminatı hesabında F'nin geliri ne kadar üzerinden hesaplanır?
Cevap: Destek payı, F'nin gelirinden kişisel harcamalarının düşülmesi ile bulunur (denkleştirme): 15.000 × (1 − 0,30) = 10.500 TL/ay. Bu tutar üzerinden eş ve çocukların pay oranlarına göre destek payları belirlenir; sonra PMF tablosu ve uygun iskonto ile bugünkü değere indirgenir. Kişisel harcamaların düşülmesi mağdurun zenginleşmemesi için zorunludur — F hayatta olsaydı geliri tamamen aileye değil, bir kısmı kendi giderlerine ayrılırdı.
Ölüm Zararı (Haksız Fiilde)
Ölüm zararı, haksız fiil sonucu kişinin hayatını kaybetmesi hâlinde TBK m.53 uyarınca tazmini gereken zarar kalemleridir. Üç başlıkta toplanır: (a) cenaze giderleri, (b) ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından/yitirilmesinden doğan kayıplar, (c) ölenin desteğinden yoksun kalanların destekten yoksun kalma tazminatı. Bu zarar kalemleri maddi zarar niteliğindedir; manevi tazminattan ayrıdır.
Müspet Zarar (Pozitif Zarar)
Müspet zarar (pozitif zarar / ifa menfaati / Erfüllungsinteresse), borçlunun temerrüde düşmesi veya sözleşmeyi gereği gibi ifa etmemesi nedeniyle alacaklının, sözleşme tam ve zamanında ifa edilmiş olsaydı içinde bulunacağı mal varlığı durumu ile mevcut durumu arasındaki olumsuz farktır; TBK m.125/II uyarınca alacaklı, aynen ifa ve gecikme tazminatından vazgeçip müspet zararının tazminini isteyebilir. Hâkimlik sınavında müspet–menfi zarar ayrımı temel taşıdır.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı
Destekten yoksun kalma tazminatı, haksız fiil sonucu ölen kişinin fiilî ve düzenli olarak destek sağladığı kişilerin uğradığı maddi kaybın tazminidir. TBK m.53/3 dayanağıyla istenir; mirasçılık sıfatından bağımsız, şahsa sıkı sıkıya bağlı bir haktır. Lehtarlar arasında eş, çocuk, anne-baba, fiilen bakılan kardeş ve Yargıtay HGK içtihadına göre nişanlı dahi sayılır. Hesaplama aktüer yöntemle (TRH 2010, destek payları, iskonto, SGK denkleştirmesi) yapılır.
Geçici Ödeme
Geçici ödeme, TBK m.76 ile getirilen yeniliktir: zarar gören, iddiasının haklılığını gösteren inandırıcı kanıtlar sunar ve ekonomik durumu gerektirirse, hâkim yargılama sonuçlanmadan failden geçici ödeme yapmasını isteyebilir. Bu ödeme, sonradan kesin tazminata mahsup edilir; haksız çıkması hâlinde iadesi gerekir. Mağdurun uzun yargılamada mağdur olmasını önler.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Uygun İlliyet Bağı
Uygun illiyet bağı (adäquate Kausalität), bir davranışın "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olması durumudur. Şart teorisinin doğurduğu sınırsız sebep zincirini daraltan normatif bir süzgeçtir. Türk doktrini ve Yargıtay içtihadı haksız fiilde sorumluluğu yalnızca uygun illiyet bağıyla bağlı tutar; aşırı uzak ya da olağandışı sonuçlar tazmin edilmez.
Bedensel Zarar
Bedensel zarar, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık sonucu kişinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan ve TBK m.54 uyarınca tazmini gereken maddi zarar kalemlerinin bütünüdür. Madde dört kalem sayar: (a) tedavi giderleri, (b) kazanç kaybı, (c) çalışma gücü azalması/yitirilmesi, (d) ekonomik geleceğin sarsılması. Manevi tazminat ayrıca m.56’ya göre talep edilir.