Tanım
Borçlu temerrüdü; muaccel olmuş bir borcun, ifası mümkün olmasına rağmen borçlu tarafından zamanında yerine getirilmemesi ve kanunda aranan diğer şartların gerçekleşmesi sonucunda borçlunun gecikmiş sorumluluğa düşmesi durumudur. TBK m.117 ve m.118 temerrüdün doğum şartlarını düzenler; m.119-126 ise temerrüdün doğurduğu hukuki sonuçları (gecikme tazminatı, dönme, müspet/menfi zarar, kazanç oranlı faiz, beklenmedik halden sorumluluk) belirler.
TBK m.117/1 — "Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer."
TBK m.117/2 — "Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle; haksız fiilden doğan borçlarda fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmeden doğan borçlarda ise zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Ancak sebepsiz zenginleşenin iyiniyetli olduğu hâllerde temerrüt için bildirim şarttır."
Temerrüdün doğumu için dört kümülatif şart birlikte aranır: (i) muaccel borç, (ii) ifaya elverişli/mümkün edim, (iii) alacaklının ihtarı veya ihtara gerek olmayan hâl, (iv) borçlunun kusurlu olması. Bu şartlardan biri eksikse temerrüt doğmaz; alacaklı yalnızca ifa talebiyle sınırlı kalır, gecikmenin doğurduğu özel sonuçları (m.119-126) talep edemez.
Borçlu Temerrüdünün Dört Şartı
Şart 1: Muaccel Borç
Borç istenebilir hâle gelmiş olmalıdır. Vade gelmeden borçlu temerrüde düşürülemez. Vade taraflarca kararlaştırılmamışsa TBK m.90 uyarınca borç kurulduğu anda muaccel olur. Şarta veya vadeye bağlı borçlarda şart gerçekleşmedikçe veya vade gelmedikçe muacceliyet doğmaz.
Şart 2: Edimin İfaya Elverişli/Mümkün Olması
Borçlu temerrüdü, borcun ifası hâlâ mümkün olduğu durumda söz konusudur; ifa imkânsızlığı varsa temerrüt değil, ifa imkânsızlığı rejimi (TBK m.112-113) uygulanır. Geçici imkânsızlık temerrüdü kaldırmaz, sadece askıya alır; sürekli imkânsızlık ise temerrüdü dönüştürür.
Şart 3: Alacaklının İhtarı (m.117/1) veya İhtarsız Temerrüt Halleri (m.117/2)
Ana kural: borçluyu temerrüde düşürmek için ihtar zorunludur. Ancak m.117/2 üç istisna sayar:
- Kesin vadeli işlem (vade tarihi belirli): Tarafların kararlaştırdığı belirli takvim günü gelince borçlu kendiliğinden temerrüde düşer; ihtara gerek yoktur. "30 Aralık 2025'e kadar teslim" net bir kesin vadedir.
- Tek taraflı süre belirleme hakkı kullanılmışsa: Sözleşme bir tarafa süre belirleme yetkisi vermiş ve bu hak usulüne uygun kullanılmışsa, belirlenen sürenin geçmesi ihtarsız temerrüt doğurur.
- Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme (m.117/2 son cümle): Haksız fiilden doğan tazminat borcu fiilin işlendiği anda; sebepsiz zenginleşmeden doğan iade borcu zenginleşmenin gerçekleştiği anda temerrüde düşer; zenginleşen iyiniyetliyse bildirim aranır.
İhtar şekle bağlı değildir; sözlü, yazılı, e-posta, noter ihbarnamesi olabilir. Ancak ispat kolaylığı bakımından noter ihtarnamesi tercih edilir. İhtarın muhataba ulaşması gerekir (varma teorisi); ulaşmadığı sürece temerrüt doğmaz.
Şart 4: Borçlunun Kusuru (m.118 — Ters Çevrilebilir Karine)
TBK m.118 — "Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe, borcun geç ifasından doğan zararı gidermekle yükümlüdür."
Bu hüküm ispat yükünü ters çevirir: alacaklı borçlunun kusurunu ispat etmek zorunda değildir; borçlu kusursuz olduğunu ispat etmedikçe sorumlu sayılır. Kusursuzluk ispatı için borçlu, temerrüdün kendisinin kontrolünde olmayan bir sebepten (mücbir sebep, beklenmedik hâl, alacaklının kusuru) kaynaklandığını göstermelidir.
Şart Şeması — Borçlu Temerrüdü Çek Listesi
Sınavda hızlı kontrol için aşağıdaki tabloyu zihninizde uygulayın; herhangi bir satırın "Yok" olması temerrüdün doğmasını engeller:
| # | Şart | Var mı? | İstisna / Açıklama |
|---|
| 1 | Borç muaccel mi? | Evet/Hayır | Vade yoksa kuruluş anında muaccel (m.90) |
| 2 | İfa hâlâ mümkün mü? | Evet/Hayır | İmkânsızsa m.112-113 uygulanır, temerrüt değil |
| 3a | İhtar yapıldı mı? | Evet/Hayır | Şekil serbestisi; ulaşma şart |
| 3b | İhtarsız temerrüt hâli var mı? | Evet/Hayır | Kesin vade, tek yanlı süre belirleme, haksız fiil/sebepsiz zenginleşme |
| 4 | Borçlu kusursuzluğunu ispatlayabiliyor mu? | Evet → Temerrüt yok | m.118 ters karine |
İhtarın Geçerlilik Şartları
İhtarın borç ödenmedikçe geçerli olduğu ve belirsiz vadeyi muaccel hale getirip aynı anda temerrüt doğurabileceği unutulmamalıdır. İhtarda borcun konusu, miktarı (belirsizse belirlenebilir olmalı) ve ödeme talebi açıkça belirtilmelidir. İhtar muhataba vardığı an etki doğurur; borçluya ulaşmadıkça hüküm doğurmaz.
Kusursuzluk İspatının Sınırları
Borçlu, mücbir sebep (deprem, savaş), beklenmedik hâl (umulmadık üçüncü kişi fiili), alacaklının kusurlu davranışı (alacaklının bilgi vermemesi, ifaya engel olması) durumlarını ispatlayabilirse temerrütten kurtulur. Ekonomik güçlük, finansal sıkıntı, kural olarak kusursuzluk gerekçesi olmaz.
Temerrüdün Sonuçları (Kısa Çerçeve, m.119-126)
Bu sayfa şartları ele aldığından sonuçlar kısaca verilmiştir; ayrıntı için bağlantılı sayfalara bakınız:
- m.118 — Gecikme tazminatı: Borçlu temerrüt nedeniyle alacaklının uğradığı zararı tazmin etmekle yükümlüdür (kusursuzluk ispatlamadıkça).
- m.119 — Beklenmedik hâlden sorumluluk: Temerrüde düşen borçlu, temerrüt sonrası ortaya çıkan beklenmedik hâl ve mücbir sebepten doğan zarara da kural olarak katlanır; ancak beklenmedik hâlin temerrüde rağmen meydana geleceğini ispatlarsa kurtulur.
- m.120-121 — Para borçlarında temerrüt faizi: Para borçlarında ihtar veya kararlaştırılan tarihten itibaren temerrüt faizi işler; alacaklı bunun üzerinde aşkın zarar varsa ispat ederek talep edebilir.
- m.122 — Kazanç oranlı faiz: Ticari işlerde temerrüt faizi taraflarca daha yüksek oranda kararlaştırılmamışsa kanuni oran üzerinden işler.
- m.123-126 — Karşılıklı borçlarda dönme/aynen ifa seçimi: Karşılıklı borç doğuran sözleşmelerde alacaklı borçluya uygun süre verir; süre sonunda (i) aynen ifa + gecikme tazminatı, (ii) aynen ifadan vazgeçip müspet zarar, (iii) sözleşmeden dönüp menfi zarar arasında seçim hakkı kullanır.
Pratik Senaryo (Sınav Tipi)
Senaryo 1: Kesin Vadeli İşlemde İhtarsız Temerrüt
Soru: Tedarikçi T, müşteri M ile yaptığı sözleşmede "1 Aralık 2025 saat 14:00'a kadar 100 ton çelik teslim edilecektir" hükmünü kararlaştırdı. T, 1 Aralık'ta teslim etmedi. M, 5 Aralık'ta T'ye ihtar çekerek 7 gün ek süre verdi. M temerrüdü ne zamandan itibaren ileri sürebilir?
Cevap: Sözleşmede kesin vade (1 Aralık 2025 14:00) belirlenmiştir; bu nedenle TBK m.117/2 uyarınca vadenin geçmesiyle birlikte ihtarsız temerrüt doğmuştur. T, 1 Aralık 14:01'den itibaren temerrüt halindedir; M'nin 5 Aralık'taki ihtarı temerrüdü doğurmamış, TBK m.123 anlamında ek süre verme işlemi olmuştur. Bu sayede M, 7 günlük süre sonunda aynen ifa+tazminat, müspet zarar veya menfi zarar seçeneklerini kullanabilecektir.
Soru: Alacaklı A, borçlu B'ye 50.000 TL borcunu ödemesi için 1 Mart'ta noter ihtarnamesi gönderdi (vade kararlaştırılmamış belirsiz vadeli borç). İhtar B'ye 5 Mart'ta ulaştı. B, "ben 4 Mart'ta hastalandım, 10 Mart'a kadar yoğun bakımda kaldım, ödeme yapamadım" diyor. B'nin temerrüt sorumluluğu var mıdır?
Cevap: Belirsiz vadeli borç ihtar ile muaccel olur ve aynı anda temerrüt doğurur (m.117/1); ihtar B'ye 5 Mart'ta ulaştığından temerrüt o tarih itibarıyla doğmuştur. Ancak m.118 ters karinesi nedeniyle B kusursuzluğunu ispatlama imkânına sahiptir; yoğun bakım sürecindeki sağlık imkânsızlığı kişisel mücbir sebep niteliğinde değerlendirilebilir. B 5-10 Mart arası yoğun bakımı belgeleyebilirse bu süre için kusursuzluk ispatlanabilir; 11 Mart sonrası ise kusurlu temerrüt devam eder.
Senaryo 3: Vade Yokken Temerrüt
Soru: İş ortağı O, ortağı P'ye 1 Ocak'ta 30.000 TL borç verdi; sözleşmede vade kararlaştırılmadı. P 6 ay boyunca ödemedi; O, 1 Temmuz'da hiç ihtar çekmeden doğrudan dava açtı ve "Temerrüt nedeniyle 6 aylık temerrüt faizi de talep ediyorum" dedi. P'nin temerrüt sorumluluğu hangi tarihten başlar?
Cevap: Vadesiz borç TBK m.90 uyarınca kuruluş anında muacceldir ancak m.117/1 uyarınca temerrüt için ihtar şarttır; ihtar yokken temerrüt doğmaz. Hâkim görüşe göre dava açma da bir ihtar niteliği taşır ve dava dilekçesinin borçluya tebliği ihtar yerine geçer. Temerrüt, dilekçenin P'ye tebliğ edildiği tarihten itibaren doğar; o tarihten itibaren temerrüt faizi işlemeye başlar. Geriye dönük 6 aylık faiz talebi reddedilir.
Kritik Noktalar
- Dört şart kümülatiftir: Muacceliyet + ifa olanağı + ihtar (veya istisna) + kusur. Birinin eksikliği temerrüdü engeller; sınavda her dört şartın da test edilmesi beklenir.
- m.117/2 üç ihtarsız hâl klasik soru: Kesin vadeli işlem, tek yanlı süre belirleme hakkı kullanılması, haksız fiil/sebepsiz zenginleşme. "İhtara gerek yoktur" denilen senaryolarda bu üç hâlden biri aranır.
- m.118 ters çevrilebilir karine: Alacaklı kusur ispatlamak zorunda değildir; borçlu kusursuz olduğunu ispatlamalıdır. Bu yön, alacaklıyı koruyan kanun politikasının açık tezahürüdür.
- Vadesiz borçta dava ihtar yerine geçer: Borçluya ihtar çekmeden açılan davada dilekçe tebliği ihtar etkisi doğurur ve temerrüt o tarihten başlar; geriye dönük faiz talebi reddedilir.
- İhtar varma teorisine tabidir: İhtar muhataba ulaştığı an etkilidir; gönderildiği an değil. Geri dönen ihtarname temerrüt doğurmaz; tekrar gönderilmesi gerekir.
- m.119 beklenmedik hâlden sorumluluk: Temerrüde düşen borçlu, temerrüt sonrası beklenmedik hâl ve mücbir sebepten doğan zarara da kural olarak katlanır; istisna olarak temerrüde rağmen zararın gerçekleşeceğini ispatlarsa kurtulur.
- Geçici imkânsızlık temerrüdü kaldırmaz: İfanın geçici olarak imkânsız hâle gelmesi (örn. yol kapalı, malın gümrükte beklemesi) temerrüt sorumluluğunu sona erdirmez; sadece askıya alabilir. Sürekli imkânsızlık ise rejimi değiştirir.
- İhtara şekil serbestisi: Yazılı, sözlü, e-posta, SMS, noter — tümü geçerli. Ancak ispat için noter ihtarnamesi tercih edilir; özellikle para alacaklarında temerrüt faizinin başlangıcı noter ihtarına bağlandığında ispat sorunu yaşanmaz.
Aynı Alandan Bağlantılar