Son güncelleme:
Borç Olmadığını Bilerek Ödeme: Borç olmadığını bilerek ödeme, ödeyen kişinin aslında borçlu olmadığını bilerek karşı tarafa bir edim ifa etmesi durumudur. TBK m.78/2 hükmüne göre bu durumda ödenen şey sebepsiz zenginleşme yoluyla geri istenemez. Bilerek ifa eden, kendi iradi tasarrufunun sonuçlarına katlanmak zorundadır; iade talebi dürüstlük kuralı (TMK m.2) ve venire contra factum proprium yasağı ile bağdaşmaz.
Borç olmadığını bilerek ödeme, hukuki bir borç bulunmadığını bildiği halde kişinin gönüllü olarak edimi yerine getirmesi durumunda, ödenen şeyin sebepsiz zenginleşme yoluyla iadesinin istenemediği istisnai rejimi ifade eder. TBK m.78 sebepsiz zenginleşmenin temel iade rejimini (m.77) sınırlandıran üç ana istisnayı düzenler: (i) borç olmadığını bilerek ödeme, (ii) ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi, (iii) zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi.
TBK m.78/1 — "Borçlu olmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse, bunu ancak, kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir."
TBK m.78/2 — "Zamanaşımına uğramış bir borcun ifasından veya ahlaki bir ödevin yerine getirilmiş olmasından kaynaklanan zenginleşmeler geri istenemez."
Doktrinde condictio indebiti olarak anılan bu rejim Roma hukukundan miras kalmış bir formüldür: ödeyen, ödediği şeyin borçlu olmadığını ispat etmek durumundadır; yalnızca borçlu olmadığını ispat etmek de yetmez, borçlu olduğunu sandığını (yani yanılgısının varlığını) da ispatlamalıdır. Aksi halde ödenen şey iade edilmez.
Sebepsiz zenginleşme kuralının (m.77) genel rejiminde davacı sadece (i) zenginleşmenin meydana geldiğini ve (ii) sebebin bulunmadığını ispatlamakla yükümlüdür. Buna karşılık m.78 özel rejiminde davacı (ödeyen) iki kademeli ispat yapmak zorundadır:
| Kademe | İspat Konusu | Sonuç |
|---|---|---|
| 1. Negatif İspat | Ödediği anda gerçekte borç yoktu | Edim sebepsizdi |
| 2. Pozitif İspat | Ödeme sırasında kendini borçlu sanıyordu (yanılgı) | İade hakkı doğar |
Yanılgı kanıtlanamazsa kişinin borç olmadığını bildiği karinesi devreye girer ve iade reddedilir. Bu yönüyle m.78, sebepsiz zenginleşmenin iade-yanlısı karakterini özel olarak tersine çeviren tek kuraldır.
Sınavda sıkça sorulan ayrım şudur: kişi borç olmadığından kesin emin ise iade yok; şüpheli ise iade var; gerçek anlamda yanılgı içindeyse iade var. Mahkeme bu değerlendirmede ödeyenin bilgi düzeyini, hukuki tecrübesini ve somut belgeleri inceler.
Özet İlke — m.78 yalnızca "kesin bilgi" durumunu kapsar; tereddüt, kuşku, yanılgı durumlarında iade hakkı korunur.
Kişi borç olmadığını bildiği halde gönüllü ödeme yapmışsa bağışlama veya başka bir hukuki işlem (örneğin ibra, alacaktan vazgeçme) iradesi karinesi devreye girer; iade istenemez.
Kişinin hukuken zorunlu olmamakla birlikte vicdani/ahlaki bir görev olarak yaptığı ödemeler iadeye konu olmaz. Klasik örnekler: yoksul akrabaya yardım, eski hocaya hediye, doğal afet sonrası gönüllü destek.
Zamanaşımı borcu sona erdirmez; sadece savunma hakkı verir. Borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürmeden öderse, ödediği para sebepsiz zenginleşme değildir; eksik borç (naturalis obligatio) ifa edilmiştir.
Bir kanun hükmü gereği yapılan ödemeler — örneğin haksız tahsil edilen vergi de olsa — özel iade rejimine tabidir; m.78 değil ilgili özel kanun (VUK, AATUHK) uygulanır.
| Ödeme Türü | İade Talep Hakkı | Hukuki Temel | Tipik Örnek |
|---|---|---|---|
| Bilerek ödeme | ❌ İade YOK | TBK m.78/1 a contrario | Borçlu olmadığını bildiği halde "şükran ifadesi" olarak ödeme |
| Yanılarak ödeme | ✅ İade VAR (m.77) | TBK m.77 (condictio indebiti) | Aynı faturayı iki kez ödeme, başkasının borcunu kendi borcu sanma |
| Ahlaki ödev | ❌ İade YOK | TBK m.78/2 | Yoksul akrabaya yardım, gönüllü hediye |
| Zamanaşımına uğramış borç | ❌ İade YOK | TBK m.78/2 | 11. yılda eski borcu ödeme |
| İhtirazi kayıtla ödeme | ✅ İade VAR | Şart altında ödeme | "İtiraz hakkımı saklı tutarak ödüyorum" |
| Cebri icra altında ödeme | ✅ İade VAR | Zorunluluk durumu | İcra dosyasından kesinti |
Borç olduğundan şüpheli olan veya doğrudan itiraz etmek istemeyen ödeyen, "itiraz hakkımı saklı tutarak ödüyorum" kaydıyla ödeme yapabilir. Bu kayıt iki etki doğurur: (i) bilme karinesini kırar, (ii) kişinin sonradan iade davası açma hakkını korur. İhtirazi kayıt yazılı veya açık şekilde yapılmalıdır; uygulamada banka dekontuna düşülen not, e-posta yazışması veya noter ihbarı kullanılır.
İcra takibinde haciz tehdidi altında yapılan ödeme gönüllü sayılmaz; bu nedenle m.78 uygulanmaz. Borçlu, takibe itiraz etmek yerine ödeyip sonradan menfi tespit veya istirdat davası açabilir.
Soru: A, B Ltd. Şti.'ne ait elektrik faturasını otomatik ödeme talimatıyla ödedi. Ardından unutarak aynı faturayı internet bankacılığından bir kez daha ödedi. B Ltd., çift ödemenin farkına vardığında parayı iade etmedi. A, sebepsiz zenginleşme davası açabilir mi?
Cevap: A, ikinci ödemeyi borçlu olduğunu sanarak (yanılgı içinde) yaptı. TBK m.77 + m.78/1 uyarınca yanılgıyı ispat ederse iade isteyebilir. Otomatik ödeme dekontu ve internet bankacılığı kaydı pozitif ispat aracıdır. Sözleşme yok, sebepsiz zenginleşme var; iade kabul edilir.
Soru: C, eski iş ortağı D'ye 50.000 TL gönderdi. Banka açıklamasına "geçmiş yıllar emeğine karşılık" yazdı. C, gerçekte hiç hukuki borcu olmadığını biliyordu. 6 ay sonra C, "bunu sebepsiz ödediğim için iade istiyorum" davası açtı. Mahkeme kararı ne olur?
Cevap: C, ödediği anda borç olmadığını biliyordu (banka açıklaması bilme karinesini güçlendiriyor). TBK m.78/1 a contrario uyarınca iade isteyemez; bu ödeme bağışlama veya ahlaki ödev karinesi altında kabul edilir. Dava reddedilir.
Soru: E, F'ye 2014 yılında verdiği 20.000 TL borcu unutmuştu; 2026'da hatırlayınca "ahlaki sorumluluğum" diyerek ödedi. Daha sonra "borç zamanaşımına uğramıştı, ödememeliydim" diyerek iade istedi. Hakim ne karar verir?
Cevap: Borç 10 yıllık genel zamanaşımına uğramış (TBK m.146); ancak zamanaşımı borcu sona erdirmez, sadece def'i hak verir. E'nin zamanaşımı def'ini ileri sürmeden ödemesi eksik borcun ifası (naturalis obligatio) niteliğindedir. TBK m.78/2 ikinci hâl uyarınca iade istenemez.