Son güncelleme:
Beş Yıllık Özel Zamanaşımı: Beş yıllık özel zamanaşımı, TBK m.147'de numerus clausus olarak sayılan kira bedelleri, anapara faizleri, ücret alacakları, küçük sanat işleri, tüccar ve serbest meslek hizmetleri ile perakende satım gibi alacaklara uygulanan kısaltılmış süredir. Sürenin kısa tutulmasının gerekçesi, ticari hayatın hızı ve bu tür alacakların delillerinin çabuk eskimesidir.
Beş yıllık zamanaşımı; TBK m.147 uyarınca belirli bazı alacak türleri için on yıllık genel zamanaşımı süresinin (TBK m.146) yerini alan özel ve daha kısa süredir. Kanun koyucu, kira bedeli, sermaye faizi, nafaka, otelcilik, perakende satış, serbest meslek ücreti gibi periyodik veya piyasa hızıyla işleyen ilişkilerde alacaklının uzun süre sessiz kalmasını uygun görmemiş; alacağın muaccel olduğu andan itibaren beş yıl içinde dava edilmemesi halinde borçluya defi olarak ileri sürebileceği bir savunma imkânı tanımıştır.
TBK m.147 — "Aşağıdaki alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır: 1. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler. 2. Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri. 3. Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar. 4. Bir ortaklıkta, ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortakların birbirleri veya kendileri ile ortaklık arasındaki; bir ortaklığın müdürleri, temsilcileri, denetçileri ile ortaklık veya ortaklar arasındaki alacaklar. 5. Vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden, ticari simsarlık ücreti alacağı dışında, simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar. 6. Yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında, eser sözleşmesinden doğan alacaklar."
Bu sürenin önemi şudur: beş yıllık süre hak düşürücü değil, hâkim tarafından kendiliğinden gözetilemeyen bir defidir; borçlunun yargılama içinde ileri sürmesi gerekir. Süre, alacağın muaccel olduğu andan itibaren işlemeye başlar (TBK m.149); zamanaşımının durması (TBK m.153) ve kesilmesi (TBK m.154) hâlleri aynen burada da uygulanır.
m.147/1 bendinin temel mantığı; kira, faiz, ücret, nafaka gibi dönemsel alacaklarda her bir taksit/dönem ayrı bir muaccel alacak doğurduğundan, alacaklının her ay/yıl harekete geçmesinin beklendiğidir. Eğer 10 yıl boyunca kira tahsil edilmemişse, alacaklının pasif kalması artık güven veren bir durum yaratır; bu nedenle 5 yıl sonra defi mümkündür.
m.147/2 ve 3. bentleri; günlük hayatın hızla işleyen, faturalandırması ve kayıt tutması zayıf olan ilişkilerini düzenler. Otel konaklama, lokanta hesabı, küçük perakende satış gibi kısa periyotlu alacaklarda 10 yıl beklemek hem ispatı zorlaştırır hem de borçluyu uzun belirsizlik yaratır.
m.147/5 ve 6. bentler; iş sahibi ile vekil/yüklenici/simsar arasındaki sıkı güven ilişkisi gereği, ücret/komisyon alacaklarının uzun süre askıda tutulmamasını amaçlar. Bu hızlı tasfiye mantığı tarafların hesabını kapatma kolaylığı sağlar.
Önemli ayrım: m.147 sadece belirli alacak türleri için süreyi kısaltır; süreden sonra alacak son bulmaz, sadece dava edilebilirliği zayıflar — borçlu defi ileri sürmezse hâkim alacağı hükme bağlar.
Aşağıdaki tablo m.147'nin altı bendini tipik örnek ve uygulama notlarıyla göstermektedir:
| Bent | Kapsam | Tipik Örnek | Uygulama Notu |
|---|---|---|---|
| m.147/1 | Kira, anapara faizi, dönemsel ücret | Aylık kira, banka mevduat faizi | Anapara 10 yıl, sadece faizi 5 yıl |
| m.147/2 | Konaklama, yeme-içme bedeli | Otel hesabı, lokanta hesabı | Pansiyon, tatil köyü dahil |
| m.147/3 | Küçük sanat, küçük perakende | Terzi ücreti, market veresiyesi | "Küçük çapta" ölçütü tartışmalıdır |
| m.147/4 | Ortaklık iç ilişkilerinden doğanlar | Ortağın kâr payı, müdür ücreti | Şirket-ortak iç hesap |
| m.147/5 | Vekâlet, komisyon, acentalık, simsarlık | Avukatlık ücreti, danışmanlık | Ticari simsarlık hariç |
| m.147/6 | Eser sözleşmesinden doğan | Müteahhit hak ediş, tadilat ücreti | Ağır kusurla ifa etmeme istisna |
Beş yıllık süre alacağın muaccel olduğu andan itibaren işler. Kira bedelinde her ay 1'inde muaccel olan kira için süre o ayın 1'inden başlar; vekâlet ücretinde işin tamamlandığı veya hesabın görüldüğü gün muacceliyet kabul edilir.
Süre, kanunda sayılan istisnai hallerde işlemez: vasinin/vesayetinin altındaki kişiye karşı vesayet süresince, evlilik birliği süresince eşler arasında, ana-baba ile çocuk arasında velayet süresince, hizmet ilişkisinde işçi-işveren arasında hizmet süresince işlemez. Durma sebebi sona erdiğinde süre kaldığı yerden işlemeye devam eder.
Süre, alacaklının takip başlatması, dava açması, hakem önüne gitmesi, iflas masasına alacak bildirmesi veya borçlunun borcu ikrar etmesi (kısmen ödeme, faiz ödemesi, taksit talebi) hallerinde kesilir ve kesildiği andan itibaren yeni bir süre başlar. Kesilen sürenin yeni başlangıcı eski sürenin tamamı kadardır — kesilmiş 5 yıl yine 5 yıllık yeni süre başlatır.
Soru: Kiracı K, 2018 yılında ev sahibi E ile aylık 5.000 TL kira ve 10.000 TL depozito içeren bir kira sözleşmesi imzaladı. K, 2019 Ocak ayından itibaren kirayı ödememeye başladı. E, ödenmeyen kira bedellerini ve depozitoyu 2025 Aralık'ta dava etti. Hangi alacaklar zamanaşımına uğramıştır?
Cevap: Kira bedelleri TBK m.147/1 uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tabidir; 2019 Ocak-Aralık ile 2020 Ocak-Aralık arasında muaccel olan kira borçları (toplam 24 ay) 2025 Aralık itibariyle 5 yılı doldurmuştur ve K'nın defi ile zamanaşımına uğramıştır. Ancak depozito iadesi/mahsubu TBK m.146 genel süresine tabidir ve 10 yıllık zamanaşımı içindedir; depozito alacağı dava edilebilir durumdadır.
Soru: Avukat A, müvekkili M için 2017 Ocak'ta tamamladığı tapu iptal davası karşılığında 50.000 TL ücret kararlaştırdı; ücret işin sonunda muaccel oldu. M ödemeyince A, 2023 Mart'ta dava açtı. M zamanaşımı defi ileri sürdü. Sonuç ne olur?
Cevap: Avukatın müvekkilden talep ettiği vekâlet ücreti TBK m.147/5 uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Süre 2017 Ocak'ta muaccel olduğundan 2022 Ocak'ta dolmuştur. 2023 Mart'taki dava 5 yılı aşmıştır ve M'nin defi yerinde kabul edilir; alacak zamanaşımına uğramıştır (alacak son bulmaz, sadece dava edilemez hale gelir).
Soru: Yüklenici Y, iş sahibi İ'ye 2019 Mart'ta tamamladığı tadilat işi için 80.000 TL hak ediş alacaklıydı. İ, 2022 Aralık'ta Y'ye "kalan 30.000 TL'yi en kısa sürede ödeyeceğim" diye yazılı söz verdi. Y, 2025 Şubat'ta 50.000 TL'lik (kalan) bakiyeyi dava etti. İ zamanaşımı defi ileri sürdü. Sonuç ne olur?
Cevap: Eser sözleşmesinden doğan alacak TBK m.147/6 uyarınca 5 yıllık zamanaşımına tabidir; süre 2019 Mart'ta muaccel olmuştur. Ancak İ'nin 2022 Aralık'taki yazılı ikrarı (kısmi borç tanıma) TBK m.154 uyarınca süreyi kesmiştir ve o tarihten itibaren yeni 5 yıllık süre başlamıştır. Yeni süre 2027 Aralık'ta dolacağından 2025 Şubat dava süresindedir; defi reddedilir.