Beğenme koşuluyla satış, sözleşmenin alıcının malı beğenmesi koşuluna bağlandığı satış türüdür. Türk Borçlar Kanunu m.249-252 hükümlerinde düzenlenen bu kurum, alıcıya sübjektif takdir yetkisi tanır; alıcı malı beğenmezse sözleşme hüküm doğurmaz. Örnek üzerine satış ile karıştırılmamalıdır; örnekte uygunluk objektif (örneğe uygun olup olmadığı), beğenmede ise sübjektif (alıcının zevki) ölçüttür.
Hukuki Niteliği: Şartlı Sözleşme
Beğenme koşuluyla satış, satış sözleşmesinin şarta bağlı bir formudur. İki ana varyantı vardır:
- Geciktirici koşullu satış (m.249): Sözleşme henüz kurulmamıştır; alıcının beğenme beyanı ile kurulur. Beğenme olmazsa sözleşme yokmuş gibi sayılır.
- Bozucu koşullu satış (m.250): Sözleşme kurulmuştur; alıcının "beğenmedim" beyanı ile sona erer. Beyan olmazsa sözleşme devam eder.
Hangi varyantın uygulanacağı sözleşmedeki ifadelere ve tarafların iradesine bağlıdır. Şüphe halinde alıcının lehine olan varyant tercih edilir.
Geciktirici Koşullu Beğenme Satışı (m.249)
TBK m.249 hükmüne göre:
- Mal alıcıya teslim edilmiş ama henüz beğenme açıklanmamıştır: Bu süre içinde alıcı malı kullanma, deneme yetkisine sahiptir
- Beğenme süresi: Sözleşmede belirlenmişse o süre; belirlenmemişse satıcı uygun bir süre vererek beğenme talep edebilir
- Sürenin sonunda susan alıcı: Eğer süre içinde alıcı reddetmemişse veya açıkça beğenmediğini bildirmemişse, bu sessizlik beğenme sayılır ve sözleşme kurulmuş olur
- Reddetmek için açık beyan: Alıcının beğenmediğini açıkça bildirmesi veya malı geri vermesi gerekir
Geciktirici koşulda alıcı malı henüz mülk edinmemiştir; sadece deneme süresi içindedir. Mal hâlâ satıcının mülkiyetindedir.
Bozucu Koşullu Beğenme Satışı (m.250)
TBK m.250 hükmüne göre:
- Sözleşme kurulmuş ve mülkiyet alıcıya geçmiştir: Mal alıcının zilyetliğine geçince sözleşme kurulmuş sayılır
- Beğenmedim beyanı ile sona erer: Alıcı, kararlaştırılan süre içinde malı geri vererek beğenmediğini açıklarsa sözleşme sona erer
- Beğenme açıklanmadığı sürece geçerli: Süre dolduğunda alıcı sustuysa sözleşme kesinleşmiş olur
- Sona erme geriye etkili: Beğenme reddi sözleşmeyi geriye etkili olarak (ex tunc) sona erdirir; taraflar verdiklerini iade ederler
Bozucu koşulda alıcı geçici olarak mülkiyet sahibidir; mal kendisinde olduğu sürece risk de kendisindedir.
Alıcının Sübjektif Takdiri
Beğenme satışında alıcının takdiri tamamen sübjektiftir:
- Gerekçe gösterme yükümü yoktur: Alıcı malı niçin beğenmediğini açıklamak zorunda değildir
- Keyfi karar verebilir: Alıcı malın objektif olarak iyi olduğunu kabul etse bile sübjektif beğenmeme nedeniyle reddedebilir
- Hile veya kötü niyet sınırı: Yargıtay, alıcının dürüstlük kuralı (TMK m.2) çerçevesinde davranması gerektiğini kabul eder; örneğin alıcının malı kullanıp eskittikten sonra "beğenmedim" demesi kötü niyet sayılabilir
Sübjektif takdir, beğenme satışını örnek üzerine satıştan ayıran temel özelliktir.
Süre
Beğenme süresi:
- Sözleşmede kararlaştırılır: Taraflar açıkça bir süre belirleyebilirler (örneğin 7 gün, 30 gün)
- Belirlenmemişse uygun süre: Satıcı, tarafların iyi niyet kuralları çerçevesinde uygun bir süre verebilir
- Sürenin niteliği: Hak düşürücüdür; süre dolduğunda beğenme veya reddetme imkanı son bulur
- Sessizlik etkileri: Geciktirici koşulda sessizlik beğenme sayılır; bozucu koşulda sessizlik kabul ve sözleşmenin kesinleşmesi sayılır
Hasar ve Yarar
- Geciktirici koşulda: Mal teslim edilmiş ama beğenme yapılmamışsa, hasar genellikle satıcıdadır; alıcı malı dikkatli kullanma yükümü altındadır ancak umulmadık zararlara katlanmaz
- Bozucu koşulda: Sözleşme kurulmuş ve mülkiyet alıcıya geçmiştir; bu nedenle hasar alıcıdadır, alıcı umulmadık zararları üstlenir
Bu fark, hangi varyantın uygulanacağına bağlı olarak değişir; sınavda bu ayrım sıkça sınanır.
Tüketici Hukukunda Cayma Hakkı
Beğenme koşullu satış, tüketici hukukundaki cayma hakkı (mesafeli sözleşmelerde 14 gün) ile karıştırılmamalıdır. Tüketici cayma hakkı kanundan doğar; beğenme koşulu sözleşmesel iradeye dayanır. Bir tüketici sözleşmesinde her ikisi de uygulanabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- İki varyant: Geciktirici (m.249) ve bozucu koşullu (m.250) satış; sözleşme metnine göre tespit edilir.
- Sübjektif takdir: Alıcı gerekçe göstermez, keyfi reddedebilir; örnek üzerine satışın objektif uygunluk testinden farkı.
- Süre kritiktir: Sözleşmede yoksa makul süre; süre sonunda sessizlik geciktiricide beğenme, bozucuda kesinleşme sayılır.
- Hasar farkı: Geciktiricide satıcıda, bozucuda alıcıdadır.
- Örnek üzerine satıştan ayır: Beğenmede sözleşme şarta bağlıdır; örnek üzerinde sözleşme zaten kurulmuştur.
- TMK m.2 sınırı: Alıcının kötü niyetli takdiri Yargıtay tarafından sınırlanabilir.
Aynı Alandan Bağlantılar