Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası bir mal varlığı değerini karşılıksız olarak bağışlanana kazandırdığı tek tarafa borç yükleyen sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu m.285-298 hükümlerinde düzenlenen bağışlama, karşılıksızlık (ivazsızlık) ve sağlararası işlem niteliği ile satış sözleşmesinden ve ölüme bağlı tasarruflardan ayrılır. Bu hub niteliğindeki terim, elden bağışlama, bağışlama sözü verme, yüklemeli bağışlama, koşullu bağışlama, bağışlamadan dönme ve bağışlananın yoksulluğa düşmesi terimleriyle birlikte bağışlama hukukunun bütününü kurar.
Hukuki Niteliği
Bağışlama sözleşmesinin temel özellikleri:
- Karşılıksızlık (ivazsızlık): Bağışlayanın bir karşı edim talep etmemesi; bağışlananın yalnızca lehtar konumunda olması
- Sağlararası işlem: Bağışlayanın sağlığında etkili olur; ölüme bağlı tasarruflar (vasiyet, miras sözleşmesi) bağışlama değildir
- Tek tarafa borç yükler: Yalnızca bağışlayan borç altındadır; bağışlanan kabul beyanı dışında hiçbir borç altına girmez
- Borçlandırıcı işlem: Bağışlama sözü verme borcu doğurur; ifa ile mülkiyet geçer
- Tasarruf işlemi (elden bağışlamada): Elden bağışlamada bağışlama ve mülkiyet geçişi aynı anda gerçekleşir
Bağışlama, hukuki anlamda karma bir kurumdur: borçlandırıcı yönü vardır ama elden bağışlamada tasarrufî yön de bulunur.
Bağışlamanın Türleri
Bağışlama TBK çerçevesinde dört ana türde karşımıza çıkar:
- Elden bağışlama (m.288/1): Bağışlayan taşınırı bağışlanana derhal teslim eder; mülkiyet teslimle geçer. Şekle tabi değildir; sadece taşınırlarda mümkündür.
- Bağışlama sözü verme (m.288/2): Bağışlayan, gelecekte bir mal varlığı kazandıracağına dair söz verir. Yazılı şekil zorunludur; taşınmazda resmi şekil gerekir.
- Yüklemeli bağışlama (m.291): Bağışlanan, bir yükümlülük üstlenir (örneğin bağışlayana bakma); ihlal halinde bağışlamadan dönülebilir.
- Koşullu bağışlama (m.290): Bağışlama bir geciktirici veya bozucu koşula bağlıdır; koşulun gerçekleşmesi bağışlamayı askıdan çıkarır veya sona erdirir.
Bağışlamanın Unsurları
- İvazsızlık: Karşı edim talep edilmez; aksi halde satış veya başka bir sözleşme söz konusu olur
- Bağış kastı (animus donandi): Bağışlayanın bağışlama iradesi; bu iradenin yokluğu işlemin niteliğini değiştirir
- Mal varlığı kazandırma: Bağışlanan, bağışlayanın mal varlığından bir değeri devralır
- Sağlararası: Bağışlayanın yaşadığı süre içinde etkili olur
İvazsızlık unsuru kritiktir: kısmî bedelle yapılan işlemler "kısmî bağışlama" sayılabilir; bu durumda bağışlama hükümleri kısmen uygulanır.
Şekil Şartları
- Elden bağışlamada: Şekle tabi değil; teslim ile geçerli olur
- Bağışlama sözü vermede: Yazılı şekil zorunlu (TBK m.288/2)
- Taşınmaz bağışlamasında: Tapu memuru huzurunda resmi şekil zorunlu (TBK m.237 kıyasen)
- Şekle aykırılık: Sözleşme kesin hükümsüzdür; ancak elden bağışlamada teslim gerçekleşmişse bağışlama geçerli sayılır (m.288/3)
Şekil eksikliği halinde sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanabilir; bağışlanan mülkiyeti hukuki sebep olmadan kazanmış sayılır.
Bağışlamanın Sona Ermesi
Bağışlama, kuruluştan sonra şu yollarla sona erebilir:
- Bağışlamadan dönme (m.295-296): Bağışlanın belirli ağır kusurları (suç işlemesi, bakım yükümünü ihlal vb.)
- Bağışlananın yoksulluğa düşmesi (m.296): Bağışlayanın geçim sıkıntısına düşmesi durumunda kısmî veya tam iade
- Yüklemenin ihlali: Yüklemeli bağışlamada yükümlülüğün yerine getirilmemesi
- Koşulun gerçekleşmemesi: Koşullu bağışlamada koşulun gerçekleşmemesi
- Hile/yanılma: İrade sakatlıkları ile genel hükümler uygulanır
Bağışlamadan dönme sınırlı sayıda sebebe dayanır; sebepsiz iade mümkün değildir.
Bağışlama ve Miras Hukukunun Etkileşimi
Bağışlama bazı durumlarda mirasçıların tenkis hakkı ile sınırlanır:
- Tenkise tabi bağışlamalar (TMK m.565): Mirasbırakanın ölümünden önceki son bir yıl içindeki olağan dışı bağışlamalar; saklı paylı mirasçıların tenkis davası açma hakkı
- Hile, yanılma: İrade sakatlığı genel hükümleri uygulanır
- Bağışlama vaadi miras açıldığında: Eğer bağışlayan ölmüşse vaad mirasçıları bağlar; ifa edilmediğinde tazminat sorumluluğu doğar
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TBK m.285 vd.: Sağlararası karşılıksız mal varlığı kazandırması.
- Dört ana tür: Elden, sözü verme, yüklemeli, koşullu bağışlama.
- Şekil: Elden serbest, sözü verme yazılı, taşınmaz resmi şekil.
- İvazsızlık + bağış kastı: İki temel unsur; eksik olursa bağışlama yoktur.
- Sınırlı dönme sebepleri: Sebepsiz iade yoktur; m.295-296 sayılır.
- Tenkis riski: Saklı pay mirasçıları tenkis davası açabilir.
- Tek tarafa borç: Bağışlanan kabul dışında borç altına girmez.
Aynı Alandan Bağlantılar