Tanım
Aynen ifa ve gecikme tazminatı, karşılıklı borç ilişkisinde borçlu temerrüde düştükten sonra TBK m.123 mehlinin ya da m.124 istisnalarından birinin gerçekleşmesinin ardından alacaklının kullanabileceği üç seçimlik haktan birincisidir. Alacaklı sözleşmede ısrar eder; borçludan edimini aynen (sözleşmede kararlaştırıldığı gibi) yerine getirmesini ister ve ek olarak gecikmeden doğan zararların tazminini talep eder. Sözleşme ayakta kalır; sadece zaman boyutunda gecikmeden doğan zararlar parasal olarak giderilir. TBK m.125/I/1 uyarınca alacaklı seçimini gecikmeksizin yapmazsa kanun, bu seçimi tercih ettiğini varsayar (varsayılan seçenek).
Hukuki Niteliği
Bu seçenek, sözleşmenin pacta sunt servanda ilkesini en güçlü biçimde koruyan tercihtir. Borç ilişkisi sona ermez, dönüşmez; yalnızca zaman uyumsuzluğunun parasal sonuçları telafi edilir. Doktrinde "gecikme zararı" hem temerrüt faizinden hem de aşkın zarardan oluşan birleşik bir kavramdır. Bu seçenek seçildiğinde sözleşmenin bağı korunur; alacaklı bu süreçte sözleşmeyi feshedemez veya dönemez (seçim bağlayıcılığı).
Dayanak
- TBK m.125/I/1 (Aynen ifa ve gecikme tazminatı)
- TBK m.123 (Süre verilmesi)
- TBK m.124 (Mehil istisnaları)
- TBK m.118 (Gecikme tazminatı)
- TBK m.120 (Temerrüt faizi)
Seçimin Yapılma Şekli
Alacaklı, mehil sona erdikten ya da m.124 istisnası gerçekleştikten sonra "gecikmeksizin" seçim yapmak zorundadır. Seçim varması gerekli, tek taraflı, şarta bağlanamaz bir irade beyanıdır. Yazılı şekil zorunlu değilse de ispat için noter ihtarnamesi tercih edilir. Eğer alacaklı seçimini bildirmezse kanun (m.125/I/1 son cümle), aynen ifa+gecikme tazminatı tercih edildiğini varsayar; bu varsayım borçluyu dönmenin sürpriz hukuki sonuçlarına karşı korur. Seçim bağlayıcıdır; sonradan dönme veya aynen ifadan vazgeçme yönünde karar verilemez (kural istisnası dürüstlük kuralı saiki olabilir).
Gecikme Tazminatının Kapsamı
Gecikme tazminatı üç kalemden oluşur:
(i) Temerrüt faizi (TBK m.120): Para borçlarında, mehil dolar dolmaz işlemeye başlayan yasal veya akdi faizdir. Tüketici işlemlerinde kanuni faiz, ticari işlerde TCMB avans faizi uygulanır.
(ii) Aşkın zarar (TBK m.122): Temerrüt faizinin karşılamadığı, alacaklının kanıtladığı diğer zararlardır; örneğin yüksek faizli kredi kullanma zorunluluğu, kur farkı, ek ulaşım/depolama maliyetleri. Detaylı düzenleme için aşkın zarar sayfasına bakınız.
(iii) Para dışı borçlarda gecikme zararı: Mal teslimi, hizmet ifası gibi para dışı borçlarda gecikme nedeniyle alacaklının uğradığı somut zararlardır (kira kaybı, üretim duruşu, alternatif tedarik maliyeti). Genel ispat kuralları (TBK m.50-51) uygulanır.
Aynen İfanın Sınırları
Bu seçenek, aynen ifa hâlâ mümkün olduğunda anlamlıdır. Borç sonradan imkânsızlık nedeniyle artık ifa edilemiyorsa bu seçenek kullanılamaz; alacaklı m.125/II veya m.125/III seçeneklerine geçer. Objektif imkânsızlık borcu kendiliğinden sona erdirirken, subjektif imkânsızlık borçluyu kusur sorumluluğuna sokar. Aynen ifa ayrıca cebri icra yoluyla zorlanabilir; alacaklı aynen ifa için ilamsız/ilamlı icra takibi yapabilir veya dava açabilir.
Borçlunun Karşı Edimi
Bu seçenekte alacaklı kendi karşı edimini de yerine getirmek (ya da ifaya hazır olduğunu göstermek) zorundadır. Aksi halde alacaklının temerrüdü doğar ve karşı taraf alacakli temerrüdünün sonuçlarından yararlanır. Bu nedenle alacaklı, seçim beyanında "kendisinin de ifaya hazır olduğunu" açıkça belirtmelidir.
Kritik Noktalar
- Varsayılan seçenek — Alacaklı seçimini bildirmezse kanun bu seçeneği tercih ettiğini varsayar (m.125/I/1 son cümle).
- Sözleşme ayakta kalır — Seçim sözleşmenin tasfiyesini değil korunmasını ister; pacta sunt servanda en güçlü ifadesini bulur.
- Aynen ifa mümkün olmalı — Sonradan tam imkânsızlık varsa bu seçenek kullanılamaz; m.125/II veya m.125/III'e geçilir.
- Üç kalem zarar — Temerrüt faizi + aşkın zarar + para dışı somut zarar.
- Karşı edim hazırlığı — Alacaklı kendi edimine hazır olmalı; aksi halde alacaklı temerrüdü tehlikesi doğar.
- Seçim bağlayıcılığı — Bildirildikten sonra dönülemez; sonraki dönme talepleri kabul edilmez.
- Cebri icra yolu açık — Alacaklı aynen ifayı icra takibi veya eda davası ile zorlayabilir.
Aynı Alandan Bağlantılar