Son güncelleme:
Aşırı İfa Güçlüğünde Dönme: Aşırı ifa güçlüğünde dönme (TBK m.138/2 c.2), uyarlama mümkün değilse veya karşı taraftan beklenemeyecekse borçlunun, ânı edimli (sürekli olmayan) sözleşmelerden hâkim kararıyla dönme talep etme hakkıdır. Dönme, sözleşmenin geçmişe etkili olarak tasfiyesini sağlar; alınan edimler iade edilir, henüz ifa edilmemiş edimler ortadan kalkar. Sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine fesih uygulanır.
Aşırı ifa güçlüğünde dönme; sözleşmenin yapıldığı sırada öngörülemeyen ve olağanüstü bir olayın sonradan ortaya çıkması nedeniyle borçlunun edimi ifa etmesinin katlanılmaz hale gelmesi durumunda, hâkimden öncelikle sözleşmenin uyarlanmasını, uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilmesidir. TBK m.138 ile düzenlenen bu kurum, doktrinde clausula rebus sic stantibus (durumlar değişmediği sürece geçerli) ilkesinin yasal görünümüdür.
TBK m.138 — "Sözleşmenin yapıldığı sırada taraflarca öngörülmeyen ve öngörülmesi de beklenmeyen olağanüstü bir durum, borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve sözleşmenin yapıldığı sırada mevcut olguları, kendisinden ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirir ve borçlu da borcunu henüz ifa etmemiş veya ifanın aşırı ölçüde güçleşmesinden doğan haklarını saklı tutarak ifa etmiş olursa borçlu, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteme, bu mümkün olmadığı takdirde sözleşmeden dönme hakkına sahiptir."
Hüküm, pacta sunt servanda (sözleşmeye bağlılık) ilkesinin önemli bir istisnasıdır: Borçlu, yalnızca olağanüstü ve öngörülemez koşullarda, dürüstlük kuralı (TMK m.2) ile tartılmış bir denge talebinde bulunabilir. Sıradan piyasa dalgalanmaları, beklenebilir kur farkları ya da öngörülebilir maliyet artışları kapsam dışındadır.
TBK m.138'in uygulanabilmesi için aşağıdaki dört şart birlikte gerçekleşmelidir:
Sözleşme sonrası ortaya çıkan olay, olağan iş hayatının dışında olmalıdır. Tipik örnekler: ekonomik kriz, hiperenflasyon, devalüasyon, salgın hastalık (COVID-19), savaş, ambargo, mevzuatın esaslı değişimi (örn. ithalat yasağı). Sıradan kur dalgalanması, mevsimsel fiyat artışı, normal enflasyon olağanüstü sayılmaz.
Bu olay sözleşme yapıldığı sırada taraflarca öngörülmemiş ve öngörülmesi de beklenmemelidir. Ölçüt sübjektif değil objektiftir: aynı meslekte makul bir kişi sözleşme anında bu olayı öngörebiliyor muydu? Örneğin yüksek enflasyon dönemi başlamış bir ülkede uzun vadeli sabit fiyatlı sözleşme imzalayan tüccar, sonradan TÜFE artışını "öngörülemez" diye ileri süremez.
Aşırı güçleşmenin nedeni borçluya isnat edilemez olmalıdır. Borçlunun kusuruyla ortaya çıkan veya borçlunun rizikosu altında bulunan değişiklikler m.138 kapsamında değildir. Örneğin müteahhidin yanlış hesaplama yüzünden maliyet aşımı m.138'e dayanak olamaz.
Borçlu, borcunu henüz ifa etmemiş olmalı ya da ifa etmişse aşırı güçleşmeden doğan haklarını saklı tutarak (çekince ile) ifa etmiş olmalıdır. Çekincesiz tam ifadan sonra m.138 talep edilemez.
Sınavın klasik tuzağı, üç kurumun karıştırılmasıdır. Aşağıdaki tablo farkları sistematik biçimde özetler:
| Kriter | Aşırı İfa Güçlüğü (m.138) | Mücbir Sebep | Sonradan İmkânsızlık (m.136) |
|---|---|---|---|
| Edim ifa edilebilir mi? | Evet, ama aşırı güçleşmiş | Geçici olarak hayır | Hayır, tamamen imkânsız |
| Sonuç (öncelikli) | Uyarlama | İfa askıya alınır | Borç sona erer |
| Sonuç (yedek) | Dönme | Süre uzatılırsa devam | Karşılık iade |
| Hâkim müdahalesi | Var (uyarlama veya dönme) | Yok (otomatik) | Yok (kanunen) |
| Borçlu kusuru | Olmamalı | Olmamalı | Olmamalı (kusurlu ise tazminat) |
| Tipik örnek | Hiperenflasyon, savaş ekonomisi | Sel, deprem (geçici) | Eserin telef olması |
| TBK dayanağı | m.138 | İfa hukuku genel | m.136 |
TBK m.138 uyarınca hâkim ilk olarak uyarlama (Vertragsanpassung) imkânını arar; uyarlama mümkün değilse dönmeye karar verir.
Uyarlama, sözleşmenin değişen koşullara göre revizyonudur. Hâkim; bedeli artırabilir, vade uzatabilir, edim koşullarını değiştirebilir, taraflar arasındaki ekonomik dengeyi yeniden kurabilir. Uyarlama mahkeme kararı ile hüküm doğurur, geriye etkili değildir (kural olarak ileri etkili).
Uyarlama mümkün değilse veya uyarlama yapıldıktan sonra dahi denge sağlanamıyorsa, borçlu sözleşmeden dönebilir (Rücktritt). Sürekli edimli sözleşmelerde TBK m.138/2 uyarınca dönme yerine fesih uygulanır.
TBK m.138/2 — "Sürekli edimli sözleşmelerde borçlu, kural olarak dönme hakkının yerine fesih hakkını kullanır."
Dönme, anî edimli sözleşmelerde geriye etkilidir; taraflar verdiklerini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade ederler. Fesih ise ileri etkili olup mevcut ifaları geçerli sayar, ileride doğacak yükümlülükleri sona erdirir.
TBK m.138 yürürlüğe girmeden önce uyarlama talepleri TMK m.2 dürüstlük kuralı üzerinden inşa ediliyordu. Bugün TBK m.138 özel hüküm olarak önceliklidir; ancak m.138'in dört şartı tam karşılanmıyorsa hâkim, dürüstlük kuralına dayanarak da uyarlama yapabilir. Bu nedenle iki yol birbirini tamamlar; m.138 uygulanabiliyorsa öncelikle ona dayanılmalıdır.
Soru: Müteahhit M, iş sahibi İ ile 2024 başında 5 yıllık vadeli, sabit TL bedelli apartman inşaatı sözleşmesi imzaladı. 2025'te yıllık enflasyon %75'e çıktı, malzeme maliyeti üç katına yükseldi, sözleşme bedeli toplam maliyetin %30'unu karşılamaz hale geldi. M ne talep edebilir?
Cevap: TBK m.138 dört şartı incelenir: (1) %75 enflasyon olağanüstü sayılır; (2) sözleşme anında bu seviyenin öngörülemez olduğu kabul edilir (objektif tüccar ölçütü); (3) M'nin kusuru yok; (4) edim henüz tamamlanmamış. M öncelikle hâkimden uyarlama (bedel artışı) ister; eğer uyarlama M için katlanılmaz kalır veya İ kabul etmezse, sürekli edimli niteliği gereği TBK m.138/2 uyarınca fesih kararı alınır.
Soru: Kafe işletmecisi K, kiracı sıfatıyla 2019'da 5 yıllık kira sözleşmesi imzalamıştır. 2020 Mart'ta COVID-19 salgını nedeniyle kafe 3 ay tamamen kapatılmış, ardından kapasite kısıtlamasıyla açık kalmıştır. K, kira bedelinin uyarlanmasını talep ediyor. Hâkim ne karar verir?
Cevap: Salgın olağanüstü ve öngörülemez bir durumdur (m.138 şart 1+2); K'nın kusuru yok (şart 3); kira sürekli edimli olup henüz tamamlanmamış (şart 4). Hâkim kapatma süresi için kira bedelini sıfırlayabilir veya önemli ölçüde indirebilir, kısıtlama dönemi için makul indirim uygulayabilir. Uyarlama mümkün olmazsa K, TBK m.138/2 uyarınca fesih isteyebilir. Bu sırada TBK m.331 (önemli sebeple olağanüstü fesih) hükmü de yardımcı norm olarak gündeme gelir.
Soru: İthalatçı Ş, 2023 yılında bir Avrupa firmasıyla EUR cinsinden 2 yıllık tedarik sözleşmesi imzaladı. 2024'te EUR/TL kuru %30 yükselince Ş, m.138'e dayanarak uyarlama talep etti. Hâkim ne karar verir?
Cevap: Şartların gerçekleşmediği gerekçesiyle talep reddedilir. EUR cinsinden uzun vadeli sözleşme imzalayan profesyonel ithalatçı, kur dalgalanmasını öngörmek zorundadır (objektif öngörülebilirlik); %30 kur artışı Türkiye koşullarında olağanüstü değildir. Bu, m.138'in en sık görülen başarısızlık sebebidir; hâkimin "olağanüstülük" eşiği yüksek tutulur.