Alıcının semen ödeme borcu, satış sözleşmesinde alıcının satıcıya kararlaştırılan bedeli (semen) ödeme yükümlülüğüdür. TBK m.234 alıcının bu temel asli edim borcunu düzenler ve satıcının zilyetlik ve mülkiyet geçirme borcu ile karşılıklılık ilişkisi (synallagma) içinde değerlendirir. Semen kural olarak para borcudur ve sözleşmenin esaslı unsurlarından biridir. Aksi kararlaştırılmadıkça eş zamanlı ifa (Zug-um-Zug) ilkesi uygulanır: alıcı semeni teslim anında öder, satıcı da semen tahsil edildiğinde teslim eder.
TBK m.234 — Eş Zamanlı İfa Kuralı
TBK m.234'e göre satılanın teslim alınmasıyla semenin ödenmesi eş zamanlı gerçekleşir; aksi sözleşmede kararlaştırılmadıkça hiçbir taraf önce ifaya zorlanamaz. Bu kural satış sözleşmesinin iki tarafa borç yükleyen niteliğinin doğal sonucudur ve ödemezlik defi (TBK m.97) hakkını taraflar arasında güvence altına alır. Sözleşmede vade tayin edilmişse o zaman bu kural uygulanmaz; alıcının ödemesi vadeye ya da satıcının teslimine bağlı olabilir. Peşin satış, taksitli satış, vadeli satış, ön ödemeli satış gibi alt türler bu temel kuralın varyasyonlarıdır.
Ödeme Yeri ve Zamanı
Aksi kararlaştırılmadıkça TBK m.89/1-1 uyarınca para borcu alacaklı yerleşim yerinde ifa edilir; satışta semen alacaklısı satıcıdır, dolayısıyla ödeme yeri satıcının iş yeri veya yerleşim yeridir. Ödeme zamanı sözleşme ile belirlenir; vade yoksa derhal (semen alındığında) ifa kuralı geçerlidir. Vadenin tarafların serbest iradesiyle belirlenebilmesi nedeniyle pratikte çok çeşitli ödeme planları (peşin, kapora + bakiye, taksit, kredili) ortaya çıkar. Bankaya havale, çek, senet gibi araçlarla ödeme; sözleşme aksini öngörmediği sürece para edimi olarak kabul edilir ve borçlu temerrüdü bu araçlarla yapılan ödemeleri de kapsar.
Ödememe ve Borçlu Temerrüdü
Alıcı semeni vadesinde ödemezse borçlu temerrüdü doğar. Para borcunda ihtara gerek olmaksızın temerrüt vade gününün ertesi gününden itibaren işler (TBK m.117/1). Temerrüt sonuçları: (i) temerrüt faizi (kanuni veya sözleşmesel oran); (ii) olumsuz zarar tazminatı (örneğin yeniden satış zararı); (iii) sözleşmeden dönme hakkı + ek tazminat (TBK m.125'e göre seçimlik). Satıcı malı vermemiş ise ödemezlik defini ileri sürerek teslim borcunu iiyade edebilir.
Alıcının Yan Borçları
Alıcının semen ödeme borcu yanında başka yükümlülükleri de vardır: (i) teslim alma borcu — malı kabul etmeme alacaklı temerrüdü doğurur; (ii) kontrol borcu — teslim aldıktan sonra olağan inceleme; (iii) ayıp ihbarı — keşfedilen ayıbın derhal bildirilmesi; (iv) sözleşme giderlerine katılma — TBK m.213 örf ve adete göre giderlerin paylaşımı.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Eş zamanlı ifa kuralı: TBK m.234 — satıcının teslim ve alıcının semen ödeme borcu aynı anda ifa edilir; sözleşme ile aksi mümkündür.
- Para borcunda ihtarsız temerrüt: Vade gününün ertesi günü temerrüt başlar; kanuni faiz veya sözleşmesel temerrüt faizi işler.
- Ödeme yeri alacaklınınki: TBK m.89/1-1 — para borcu alacaklı yerleşim yerinde; satıcının iş yeri veya yerleşim yeri ödeme yeri.
- Ödemezlik defi tek taraflı kullanılabilir: Alıcı semen vermezse satıcı ödemezlik defi ile teslim borcunu erteler; karşı taraf da aynı hakka sahiptir.
- Sözleşmeden dönme + tazminat seçimlik: Borçlu temerrüdünde alacaklı aynen ifa, dönme + olumsuz zarar veya müspet zarar tazminatı arasında seçim yapar.
- Yabancı para ödenebilir, TL seçim hakkı: Yabancı para borcunda alıcı kural olarak TL ile aynen ödeme arasında seçim yapabilir (TBK m.99); özel rejim konut/işyeri kiralarında uygulanır.
Aynı Alandan Bağlantılar