Alıcının seçimlik hakları, satılanda ayıp tespit edilmesi ve usule uygun ayıp ihbarı yapılması durumunda alıcının dört seçenek arasında yenilik doğuran irade beyanıyla tercih edebileceği haklardır. TBK m.227 ayıba karşı tekeffül rejiminin somut sonuçlarını bu maddede toplar. Dört seçenek: (i) satıştan dönme; (ii) semenden indirim; (iii) onarım; (iv) ayıpsız mislini isteme hakkı. Alıcı tek taraflı irade beyanıyla seçimini yapar; satıcının onayı veya ek anlaşma gerekmez. Hâkim, ayıbın niteliğine göre seçimi düzeltebilir (TBK m.227/2). Bu seçimlik haklar satış sözleşmesinde alıcının korunmasının somut araçlarıdır.
Birinci Seçenek: Satıştan Dönme (TBK m.227/1-1)
Satıştan dönme, sözleşmenin geriye etkili sona erdirilmesidir. Alıcı dönme beyanını yaparak satılanı geri verir, ödediği semeni (faiziyle) iade alır. Tarafların karşılıklı edimleri sebepsiz duruma düşer ve sebepsiz zenginleşme hükümleri çerçevesinde iade edilir. Önemli not: hâkim, ayıp önemsiz ise dönme talebini indirim seçeneğine düzeltebilir (TBK m.227/2). Cinsi belirtilmiş satışta dönme yerine ayıpsız mislini isteme hakkı sıkça tercih edilir.
İkinci Seçenek: Semenden İndirim (TBK m.227/1-2)
Semenden indirim, sözleşmenin korunması ile birlikte alıcının ayıp oranında bedel azalması talep etmesidir. İndirim oranı ayıbın değer üzerindeki etkisine göre hesaplanır; bilirkişi raporu sıkça kullanılır. Eğer alıcı semeni henüz ödememişse indirilen tutar üzerinden öder; ödemişse fazla kısmı geri alır. Bu seçenek önemsiz ayıplarda en yaygın kullanılır ve sözleşmenin devamını sağladığı için hâkim de bu yöne yönlendirir.
Üçüncü Seçenek: Onarım (TBK m.227/1-3)
Onarım talebi, ayıbın giderilmesini satıcıdan istemektir. Üretici sorumluluğu, garanti hükümleri ve TBK'nın genel ilkeleri ile uyumlu çalışır. Onarım fiilen mümkün olmalı ve satıcıya orantısız külfet yüklememelidir. Otomobilde motor onarımı, ev aleti üretim hatasının düzeltilmesi, taşınmazda yapı kusurunun giderilmesi tipik onarım örnekleridir. Onarım süresinde mal kullanılamadığı için alıcı ek tazminat talep edebilir.
Dördüncü Seçenek: Ayıpsız Mislini İsteme (TBK m.227/1-4)
Ayıpsız mislini isteme hakkı, özellikle cinsi belirtilmiş satışta önemlidir. Cins değiştirilebilir nitelikte olduğundan satıcı ayıpsız bir başka örnekle değiştirme imkânına sahiptir. Ferden tayin edilmiş parça borçta bu seçenek kural olarak uygulanmaz çünkü 'misli' yoktur. Tüketici alımlarında bu hak özellikle yaygın kullanılır; üreticinin değiştirme yükümü ile entegre edilir.
Hâkimin Müdahale Yetkisi (TBK m.227/2)
TBK m.227/2 hâkime ayıbın niteliğine ve dürüstlük kuralına göre alıcının seçimini düzeltme yetkisi verir. En yaygın uygulama: önemsiz ayıpta alıcının 'sözleşmeden dönerim' demesi durumunda hâkim bunu indirim seçeneğine yöneltebilir. Çünkü dönme önemli sonuçlar doğurur (sözleşmenin tasfiyesi, karşılıklı iade) — önemsiz ayıpta orantısız kabul edilir. Hâkimin bu yetkisi sözleşmenin korunması (favor contractus) ilkesinin bir görünümüdür.
Seçimlik Hakların Kullanım Şekli
Seçimlik hak tek taraflı, şekle bağlı olmayan, yenilik doğuran irade beyanı ile kullanılır. Beyan satıcıya ulaştığı an hüküm doğurur; satıcının onayı veya kabulü gerekmez. Beyandan sonra alıcı tercihinden vazgeçemez (yenilik doğuran beyan geri alınamaz); başka seçeneğe geçmek için satıcının rızası gerekir. Bu kural alıcıya seçim yapmadan önce dikkatli düşünme yükümü yükler.
Tazminat Talepleri ile Birlikte Kullanım
Seçimlik haklar ayıba karşı tekeffülün asli yaptırımlarıdır; ancak alıcı bunlarla birlikte tazminat da isteyebilir. Satıcının kusuru varsa (kasıt veya ihmal) borçlu temerrüdü hükümleri çerçevesinde olumsuz veya müspet zarar tazminatı talep edilebilir. Hile durumunda manevi tazminat da gündeme gelebilir. Sözleşmeden dönme ile müspet zarar tazminatı normalde birlikte istenmez; ya dönme ya da ifaya dair tazminat seçilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dört seçenek = TBK m.227: Dönme + indirim + onarım + ayıpsız misli; ezbere bilinmesi gereken çekirdek bilgi.
- Yenilik doğuran beyanla kullanılır: Tek taraflı, şekle tabi değil, satıcının onayı gerekmez, geri alınamaz.
- Hâkim seçimi düzeltebilir: TBK m.227/2 — önemsiz ayıpta dönme yerine indirim verilebilir.
- Cinsi satışta ayıpsız misli yaygın: Cins değiştirilebilir; parça borçta bu seçenek genelde uygulanmaz.
- Tazminat ek olarak istenebilir: Kusur varsa olumsuz/müspet zarar; dönme ile müspet zarar tipik olarak çakışmaz.
- Önceki ihbar şart: TBK m.223 ihbar yapılmamışsa seçimlik haklar söner; hile istisnası saklı.
Aynı Alandan Bağlantılar