Tanım ve Karşılaştırma Çerçevesi
Adi ortaklık vs elbirliği vs paylı mülkiyet üçlü karşılaştırması, Türk hukukunda birden fazla kişinin mal üzerinde hak sahibi olduğu üç farklı yapıyı ortaya koyar. Üçü de mal birliği yarattığı için karıştırılabilir; ancak hukuki rejimleri keskin farklıdır.
Üç Müesseseyi Karşılaştırma Tablosu
| Ölçüt | Adi Ortaklık (TBK 620) | Elbirliği Mülkiyeti (MK 701) | Paylı Mülkiyet (MK 688) |
|---|
| Doğuş sebebi | Sözleşme | Kanun (miras) veya sözleşme | Sözleşme veya kanun |
| Pay sahipliği | Yok | Yok | Var (1/2, 1/3 vs.) |
| Tasarruf | Oy birliği | Oy birliği | Pay üzerinde bireysel |
| Pay devri | Tüm ortaklar onayı | Tüm ortaklar onayı | Pay sahibi bireysel |
| Şuf'a (önalım) hakkı | Yok | Yok | Var (MK m.732) |
| Bölünme | Tasfiyeyle | Tasfiyeyle (miras taksimi) | Mahkemeyle bölünebilir |
| Tipik örnek | İnşaat ortaklığı, aile ortaklıkları | Miras ortaklığı, aile mal birliği | Apartman daireleri, ortak araç |
| Düzenleme | TBK m.620-645 | TMK m.701-703 | TMK m.688-700 |
1. Adi Ortaklık (TBK 620)
Adi ortaklık:
- Sözleşme temelli — ortak amaç için emek/mal birleştirme
- Ortaklık tüzel kişiliği yok
- Malvarlığı elbirliği mülkiyeti rejiminde (m.638)
- Ortaklar müteselsil sorumlu üçüncü kişilere
- Tasarruf oy birliği
2. Elbirliği Mülkiyeti (MK 701)
Elbirliği mülkiyetinin diğer kaynakları:
- Miras ortaklığı (MK m.640) — mirasçılar arası
- Mal ortaklığı (MK m.256) — eşler arası mal rejimi
- Aile şirketi (MK m.373) — aile içi mal birliği
Ortak özellikler:
- Pay sahipliği yok; mal bütünü ortakların
- Tasarruf oy birliği
- Bireysel pay devri imkânsız
- Ortaklık tasfiye edilirse pay halinde dönüşür (artık paylı veya bireysel mülkiyet)
3. Paylı Mülkiyet (MK 688)
Paylı mülkiyet:
- Pay sahipliği var (örn. 1/2, 1/3, 1/4)
- Her ortak kendi payı üzerinde bireysel tasarruf yapabilir
- Pay devri için diğer ortakların onayı aranmaz
- Şuf'a hakkı (MK m.732) — diğer ortağın payı satışında önalım hakkı
- Mal bölünebilir (MK m.698 — taksim davası)
Tasarruf Rejimi Karşılaştırması
Adi Ortaklık + Elbirliği
- Mal bütünü ortakların; tek bir ortak tasarruf yapamaz
- Satış, ipotek, devir için tüm ortakların oy birliği
- Bir ortağın itirazı tüm tasarrufları durdurur
Paylı Mülkiyet
- Her ortak kendi payı sahibi
- Pay üzerinde serbest tasarruf (satış, devir, ipotek)
- Mal bütünü için tasarrufta diğer ortakların onayı gerekmez (şuf'a saklı)
Pay Devri Karşılaştırması
Adi Ortaklık + Elbirliği
- Pay devri tüm ortakların onayı
- Pay tek başına devredilemez
- Yeni ortak alımında oy birliği
Paylı Mülkiyet
- Pay sahibi bireysel olarak payını devreder
- Diğer ortakların onayı aranmaz
- Ancak şuf'a hakkı (MK m.732) — diğer ortakların önalım hakkı işler
Şuf'a (Önalım) Hakkı
Sadece paylı mülkiyette uygulanır:
- Pay sahibi payını üçüncü kişiye sattığında diğer pay sahipleri eşit şartlarda alma hakkına sahip
- 3 ay içinde kullanılmazsa düşer (MK m.733)
- Adi ortaklık ve elbirliğinde şuf'a hakkı yok çünkü pay devri zaten tüm ortakların onayını gerektirir
Mirasa İntikal
Adi Ortaklık + Elbirliği
- Ortağın ölümü ile ortaklık kural olarak sona erer (TBK m.639/2)
- Mirasçılar ortaklığa otomatik dahil olmaz
- Sözleşmeyle "mirasçılarla devam" kararlaştırılırsa mirasçılar ortak olur
Paylı Mülkiyet
- Pay sahibi öldüğünde payı mirasçılara intikal eder
- Mirasçılar otomatik olarak paylı mülkiyet ortağı olur
- Bireysel pay devamlılığı bozulmaz
Adi Ortaklık
- Tasfiye süreci (adi-ortaklikta-tasfiye)
- Alacaklılar → katkı iadesi → kalan paylaşım
Elbirliği Mülkiyeti
- Miras taksimi davası
- Mal ortaklığı tasfiyesi (eşler arası)
- Mahkemece bölünebilir veya satılıp dağıtılır
Paylı Mülkiyet
- Taksim davası (MK m.698-699)
- Mal aynen bölünebiliyorsa bölünür
- Bölünmüyorsa satılarak para paylaştırılır
Pratik Örnekler
Örnek 1: Apartman Dairesi (Paylı Mülkiyet)
A ve B birlikte daire alırlar; tapuda 1/2 - 1/2 paylı mülkiyet. A payını C'ye satabilir; B'nin onayı gerekmez, ancak B şuf'a hakkı kullanabilir (eşit şartlarda almayı talep). A'nın ölümü halinde payı mirasçılarına intikal eder; B paylı mülkiyet ortağı olarak kalmaya devam eder.
Örnek 2: İnşaat Ortaklığı (Adi Ortaklık + Elbirliği)
A, B, C bir bina inşa etmek için adi ortaklık kurarlar. Bina ortaklığa ait olarak inşa edilir; tapuda elbirliği kaydı. A payını D'ye devretmek isterse B ve C'nin onayı zorunlu. A'nın ölümü halinde sözleşmede aksi yoksa ortaklık sona erer; bina tasfiye edilir veya kalan ortaklar mirasçılarla yeni ortaklık kurar.
Örnek 3: Miras (Elbirliği Mülkiyeti)
A öldü; mirasçıları B, C, D. Miras malları (ev, hesap, araç) elbirliği mülkiyetinde mirasçılar adına. B kendi payını satmak için C ve D'nin onayı gerekir. Miras taksimi davası açılarak mal bireysel paylara veya paylı mülkiyete dönüştürülebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Üç farklı rejim: Adi ortaklık (TBK) + elbirliği (MK 701) + paylı (MK 688).
- Pay sahipliği temel ayrım: Adi + elbirliği yok; paylıda var.
- Tasarruf: İlk ikisinde oy birliği; paylıda bireysel.
- Pay devri: İlk ikisinde tüm ortaklar onayı; paylıda bireysel + şuf'a hakkı.
- Mirasa intikal: Adi ortaklıkta ölüm sona erdirir; elbirliğinde miras devam; paylıda pay otomatik intikal.
- Şuf'a (önalım) sadece paylıda: MK m.732; adi ortaklık ve elbirliğinde yok.
- Bölünme: Adi ortaklık tasfiye; elbirliği taksim davası; paylı taksim davası (MK 698).
Aynı Alandan Bağlantılar