Son güncelleme:
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu: Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.
Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66); bir kimsenin yanında çalıştırdığı kişinin işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan, kendi kusuru aranmaksızın sorumlu tutulması esasına dayanan bir kusursuz sorumluluk türüdür. Çalıştırılan kişinin kusurlu olup olmadığının da burada bir önemi yoktur; kusursuz bir hareket sonucu zarar verilmiş olsa bile çalıştıran sorumlu olur.
TBK m.66/1 — "Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür."
Sorumluluğun temelinde iki düşünce yatar: çalıştıran, çalışanın faaliyetinden yarar sağlamaktadır (yararı gören riski de taşımalıdır); çalıştıran, çalışan üzerinde organizasyon hâkimiyeti kurmuştur ve onun davranışını yönlendirme imkânına sahiptir. Bu sebeple zarara uğrayan üçüncü kişinin tazminat alabileceği ödeme gücüne sahip bir muhatap güvence altına alınır.
Sorumluluğun ilk şartı, çalıştıran ile çalışan arasında bir bağımlılık (tabiiyet) ilişkisinin bulunmasıdır. Bağımlılık, çalıştıranın çalışana talimat verme ve faaliyetini denetleme yetkisine sahip olmasıyla kurulur. Bu ilişkinin mutlaka iş sözleşmesinden doğması gerekmez; aile bireylerinin yardımı, gönüllü çalışma, geçici veya kısmi süreli çalışma da bağımlılık doğurabilir; ücretli olması da şart değildir.
Buna karşılık bağımsız çalışanlar (eser sözleşmesindeki yüklenici, vekâlet sözleşmesindeki vekil, serbest meslek mensubu) iş sahibinin talimatlarına bağlı olmaksızın çalışırlar; bu kişilerin verdiği zarardan iş sahibi TBK m.66 çerçevesinde değil, varsa TBK m.116 çerçevesinde sözleşmesel olarak sorumlu olur. Taşeron işçisinin kazasından, asıl işveren ile taşeron arasındaki iş ilişkisi yapısı incelenerek karar verilir.
Zarar, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında meydana gelmiş olmalıdır. Bu zaman/yer/işle bağlantı testi üç boyutta değerlendirilir:
Çalışanın iş zamanını özel amacına tahsis etmesi (mesai içinde özel iş için araç kullanması) bağlantıyı keser ve adam çalıştıranın sorumluluğunu kaldırabilir; ancak modern doktrin, üçüncü kişilerin görünüşe güvendikleri hallerde işle bağlantıyı geniş yorumlar.
Çalışanın eyleminin hukuka aykırı olması ve üçüncü kişiye zarar vermesi gerekir. Çalıştıranın kendisine veya başka bir çalışanına verilen zararlar TBK m.66 kapsamı dışında, iş ilişkisinin kendi rejimine göre değerlendirilir. Çalışanın kusurlu olması şart değildir; küçüğün, ayırt etme gücü olmayanın eyleminden de adam çalıştıran sorumlu tutulabilir. Zarar maddi veya manevi nitelikte olabilir.
Çalışanın eylemi ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır. Mücbir sebep, üçüncü kişinin ağır kusuru ya da zarar görenin ağır kusuru illiyet bağını kesebilir; bu hallerde çalıştıranın sorumluluğu kalkar.
Adam çalıştıranın sorumluluğu, doktrinde olağan sebep sorumluluğu (özen sorumluluğu) olarak nitelendirilir. Çalıştırandan beklenen, ortalama bir işverenin çalışanlarını seçerken, talimat verirken ve denetlerken göstereceği özendir. Bu özen yükümü üç boyutludur:
Çalıştıran, işin niteliğine uygun bilgi, beceri ve dikkat düzeyine sahip kişiyi seçmek zorundadır. Tehlikeli bir iş için açıkça yetersiz, deneyimsiz ya da daha önce benzer iş için uygunsuz davranış sergilemiş bir kişiyi seçmek seçimde özensizliği oluşturur.
Çalıştıran, çalışanına işin nasıl yapılacağı, risklerin neler olduğu ve alınacak güvenlik önlemleri konusunda yeterli ve anlaşılır talimat vermek zorundadır. Yazılı talimatın bulunmaması, eğitim verilmemiş olması, riskli ekipmanın kullanımı için yönerge sağlanmamış olması talimat özensizliğine işaret eder.
Çalıştıran, verdiği talimatların gerektiği gibi uygulanıp uygulanmadığını denetlemek ve gerektiğinde müdahale etmek zorundadır. Denetim, sürekli bir gözetim değil, makul aralıklarla yapılan bir kontrol olarak anlaşılır.
Modern doktrin (Eren, Tandoğan, Oğuzman/Öz), büyük işletmelerde tek tek çalışanlara odaklanan klasik özen anlayışının yetersiz kaldığını vurgular. Bunun yerine organizasyonun kendisinden kaynaklanan kusurlar (görev dağılımı, denetim mekanizması, eğitim sistemleri, güvenlik prosedürleri) adam çalıştıran sorumluluğunun temeli olarak ele alınır. Bu yaklaşım, sorumluluğu kusur sorumluluğundan kusursuz sorumluluğa doğru kaydırır.
Adam çalıştıran, ancak kurtuluş kanıtını getirebilirse sorumluluktan kurtulur. TBK m.66/2 üç ölçütü kümülatif olarak öngörür:
TBK m.66/2 — "Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz."
Çalıştıran, seçimde, talimat vermede ve denetimde özen gösterdiğini birlikte ispat etmek zorundadır; sadece birinde özen göstermesi yetmez. İspat yükü çalıştırandadır; üçüncü kişi sadece çalışan-çalıştıran ilişkisini ve zararı ispat eder. Hâkim kurtuluş kanıtını dar yorumlar; modern büyük işletmelerde organizasyon kusuru argümanı sebebiyle bu kanıt fiilen güçleşmiştir.
Kurtuluş kanıtı yanında, çalıştıran ayrıca özen gösterilmiş olsaydı dahi zararın yine de meydana geleceğini (sebep ile özen arasında bağlantısızlığı) ispat ederek de sorumluluktan kurtulabilir; bu ek imkân hipotetik nedensellik (alternatif sebep) yoluyla sağlanır.
| Sorumluluk Türü | Madde | Sorumlu Tutulan | Temel Şart | Kurtuluş Kanıtı |
|---|---|---|---|---|
| Adam Çalıştıran | TBK m.66 | Çalıştıran | Bağımlılık + işin görülmesi sırasında | Üçlü özen (seçim/talimat/denetim) ispatı |
| Hayvan Bulunduran | TBK m.67 | Hayvanı bulunduran (sahip/zilyet) | Hayvanın verdiği zarar | Özen ispatı (TBK m.67/2) |
| Yapı Maliki | TBK m.69 | Bina veya yapı maliki | Yapımdaki bozukluk veya bakım eksikliği | Yok (mutlak — sadece illiyet kesilirse) |
| Tehlike Sorumluluğu | TBK m.71 | Önemli ölçüde tehlike arz eden işletme işleteni | İşletmenin tipik tehlikesinin gerçekleşmesi | Yok (mutlak — sadece illiyet kesilirse) |
Bu tabloda görüleceği üzere adam çalıştıran ve hayvan bulunduran sorumluluğu olağan sebep sorumluluğudur (özen ispatıyla kurtulma mümkündür); yapı maliki ve tehlike sorumluluğu ise olağanüstü sebep sorumluluğudur (özen ispatıyla kurtulma mümkün değildir, sadece illiyet bağının kesilmesiyle sorumluluk kalkar).
TBK m.66 sözleşme dışı (haksız fiil) alanına aittir; çalıştıran ile zarar gören üçüncü kişi arasında sözleşme yoktur. TBK m.116 ise sözleşmesel sorumluluktur; borçlu, borcu ifa etmek için kullandığı yardımcı kişinin verdiği zarardan, kendi fiili gibi alacaklıya karşı sorumludur. Aynı eylem hem TBK m.66 (üçüncü kişiye karşı) hem TBK m.116 (sözleşme tarafına karşı) sorumluluğunu doğurabilir.
TBK m.66 bağımlı çalışanın eyleminden sorumluluğu düzenler; bağımsız çalışanın eyleminden çalıştıran TBK m.66 çerçevesinde sorumlu tutulamaz. TBK m.116 ise hem bağımlı hem bağımsız yardımcı kişileri kapsar (ifa yardımcısı, eser sözleşmesindeki yüklenici dahil). TBK m.116'nın kapsamı bu yönüyle daha geniştir.
TBK m.66'da çalıştıran üçlü özen ispatıyla kurtulabilir. TBK m.116'da ise borçlu, yardımcı kişinin fiilinden kendi fiili gibi sorumlu olduğundan, "yardımcıyı seçerken özen gösterdim" defi ile kurtulamaz; sorumluluk çok daha ağırdır.
TBK m.66/3 — "Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir."
Çalıştıran, üçüncü kişiye ödediği tazminatın çalışanın kişisel sorumluluğu ölçüsünde çalışana rücu edebilir. Çalışan kusursuz ise rücu hakkı yoktur; çalışan kusurlu ise rücu, kusur derecesi ve çalışanın kişisel sorumluluğu çerçevesinde belirlenir. İş Kanunu çerçevesinde işverenin işçiye rücu hakkının da ayrıca tartışılması gerekir; iş hukuku özel hükümleri çalışanın korunması yönünde rücu hakkını sınırlayabilir.
Aynı zarardan birden fazla kişi sorumluysa müteselsil sorumluluk doğar. Adam çalıştıran ile çalışan, üçüncü kişiye karşı eksik müteselsil sorumlu olurlar: çalışan haksız fiil sebebiyle (TBK m.49), çalıştıran ise kusursuz sorumluluk sebebiyle (TBK m.66) sorumludur. Üçüncü kişi her ikisinden veya birinden tazminatın tamamını isteyebilir; tazminatın paylaşımı sorumluluk dereceleri çerçevesinde aralarında çözülür.
Soru 1. A şirketi adına çalışan kurye B, mesai saatleri içinde teslimat sırasında dikkatsizlik yüzünden yayaya çarpıp ölümüne sebep olmuştur. A'nın sorumluluğu var mıdır?
Cevap. B, A'ya bağımlılık ilişkisi ile bağlıdır (talimat + denetim) ve zarar işin görülmesi sırasında (mesai + işle bağlantılı yer) gerçekleşmiştir. Üçüncü kişiye hukuka aykırı zarar verilmiş ve illiyet bağı mevcuttur. TBK m.66 uyarınca A, üçlü özen kanıtını getiremezse zarardan sorumludur. A; B'yi seçerken kurye olarak yeterliliğini denetlediğini, trafik güvenliği talimatları verdiğini ve denetim mekanizmasını işlettiğini birlikte ispat etmek zorundadır. Mağdur, hem B'den (TBK m.49) hem A'dan (TBK m.66) tazminatın tamamını isteyebilir; A öderse B'ye kusur ölçüsünde rücu edebilir (m.66/3).
Soru 2. Bir AVM'deki güvenlik görevlisi, işverenin talimatına aykırı şekilde aşırı güç kullanarak müşteriyi yaralamıştır. AVM işletmesinin sorumluluğu var mıdır?
Cevap. Güvenlik görevlisinin AVM'ye bağımlılık ilişkisi vardır ve eylem işin görülmesi sırasında olmuştur (görev: AVM güvenliği). Talimata aykırı davranmış olsa dahi olay işin vesilesiyle gerçekleşmiştir; üçüncü kişiler AVM ile güvenlik görevlisi arasındaki iç düzenlemeyi bilemezler ve görünüşe güvenirler. AVM, TBK m.66'ya göre sorumludur. AVM kurtuluş kanıtı için seçimde, talimatta ve denetimde özen gösterdiğini ispat etmelidir; talimata aykırı davranış denetim eksikliğine işaret edebileceği için kurtuluş kanıtı zayıftır. AVM tazminatı öderse görevliye kusur ölçüsünde rücu edebilir (m.66/3).
Soru 3. A şirketi inşaat işini taşeron B firmasına vermiş, B firmasının işçisi C, çalışırken yan binadaki D'nin aracına zarar vermiştir. A şirketinin sorumluluğu var mıdır?
Cevap. A ile C arasında doğrudan bir bağımlılık ilişkisi yoktur; C, B firmasının çalışanıdır. A, C'ye talimat verme ve denetleme yetkisine sahip değildir. Bu sebeple A, TBK m.66 kapsamında doğrudan sorumlu tutulamaz. C'nin verdiği zarardan B (taşeron) TBK m.66'ya göre sorumludur; D, B'ye veya doğrudan C'ye (TBK m.49) yönelebilir. A'nın sorumluluğu, A ile B arasındaki sözleşme yapısına ve eğer A iş sahibi olarak özel bir yapı maliki sıfatı taşıyorsa TBK m.69'a göre ayrıca değerlendirilir. Bu senaryo, bağımsız iş alanın eyleminden iş sahibinin TBK m.66'ya göre sorumlu olmadığını gösteren klasik örnektir.
Yapı Malikinin Sorumluluğu
Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 uyarınca bir yapının maliki sıfatını taşıyan kişinin, yapının yapım kusuru veya bakım eksikliği nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumlu tutulduğu objektif/sebep sorumluluğu rejimidir. Malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir.
Müteselsil Sorumlular Arasında Rücu
Müteselsil sorumlular arasında rücu, TBK m.62 uyarınca mağdura zararı tek başına ödeyen sorumlunun, diğer sorumlulara kusur dereceleri, olayın oluşumundaki etki ve hâl ve şartlara göre iç ilişki paylaşımı çerçevesinde başvurma hakkıdır. Hâkim kusur ağırlığını ve sebep yoğunluğunu değerlendirerek payları belirler — hâkimlik rehberi.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Yardımcı Kişilerin Fiilinden Sorumluluk
Yardımcı kişilerin fiilinden sorumluluk (TBK m.116), borçlunun ifaya katıldığı çalışan, vekil, alt yüklenici gibi yardımcı kişilerin fiillerinden alacaklıya karşı doğrudan sorumlu tutulmasıdır. Borçlunun kendi kusuru aranmaz; yardımcının kusurlu davranışı yeterlidir. Sorumluluk önceden kaldırılamaz; emredici niteliktedir. Haksız fiil paraleli TBK m.66 adam çalıştıranın sorumluluğundan farklı, daha geniş kapsamlıdır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu
Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 uyarınca bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişinin, hayvanın üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetiminde durumun gerektirdiği bütün özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilir; ancak yabani veya tehlikeli hayvanlarda kurtuluş kanıtı pratikte çok dardır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.