Tanım
Adam çalıştıranın sorumluluğu (TBK m.66); bir kimsenin yanında çalıştırdığı kişinin işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan, kendi kusuru aranmaksızın sorumlu tutulması esasına dayanan bir kusursuz sorumluluk türüdür. Çalıştırılan kişinin kusurlu olup olmadığının da burada bir önemi yoktur; kusursuz bir hareket sonucu zarar verilmiş olsa bile çalıştıran sorumlu olur.
TBK m.66/1 — "Adam çalıştıran, çalışanın, kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür."
Sorumluluğun temelinde iki düşünce yatar: çalıştıran, çalışanın faaliyetinden yarar sağlamaktadır (yararı gören riski de taşımalıdır); çalıştıran, çalışan üzerinde organizasyon hâkimiyeti kurmuştur ve onun davranışını yönlendirme imkânına sahiptir. Bu sebeple zarara uğrayan üçüncü kişinin tazminat alabileceği ödeme gücüne sahip bir muhatap güvence altına alınır.
Adam Çalıştıran Sorumluluğunun Şartları
Bağımlılık (Tabiiyet) İlişkisi
Sorumluluğun ilk şartı, çalıştıran ile çalışan arasında bir bağımlılık (tabiiyet) ilişkisinin bulunmasıdır. Bağımlılık, çalıştıranın çalışana talimat verme ve faaliyetini denetleme yetkisine sahip olmasıyla kurulur. Bu ilişkinin mutlaka iş sözleşmesinden doğması gerekmez; aile bireylerinin yardımı, gönüllü çalışma, geçici veya kısmi süreli çalışma da bağımlılık doğurabilir; ücretli olması da şart değildir.
Buna karşılık bağımsız çalışanlar (eser sözleşmesindeki yüklenici, vekâlet sözleşmesindeki vekil, serbest meslek mensubu) iş sahibinin talimatlarına bağlı olmaksızın çalışırlar; bu kişilerin verdiği zarardan iş sahibi TBK m.66 çerçevesinde değil, varsa TBK m.116 çerçevesinde sözleşmesel olarak sorumlu olur. Taşeron işçisinin kazasından, asıl işveren ile taşeron arasındaki iş ilişkisi yapısı incelenerek karar verilir.
İşin Görülmesi Sırasında Olma
Zarar, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında meydana gelmiş olmalıdır. Bu zaman/yer/işle bağlantı testi üç boyutta değerlendirilir:
- Zaman bağlantısı: çalışanın iş saatleri içinde ya da iş için tahsis edilmiş zaman diliminde olması
- Yer bağlantısı: işin görüldüğü mekânda veya işle bağlantılı bir mekânda olması
- İşle bağlantı: zararın işin icrası ya da işin vesilesi ile gerçekleşmesi
Çalışanın iş zamanını özel amacına tahsis etmesi (mesai içinde özel iş için araç kullanması) bağlantıyı keser ve adam çalıştıranın sorumluluğunu kaldırabilir; ancak modern doktrin, üçüncü kişilerin görünüşe güvendikleri hallerde işle bağlantıyı geniş yorumlar.
Üçüncü Kişiye Hukuka Aykırı Zarar Verilmesi
Çalışanın eyleminin hukuka aykırı olması ve üçüncü kişiye zarar vermesi gerekir. Çalıştıranın kendisine veya başka bir çalışanına verilen zararlar TBK m.66 kapsamı dışında, iş ilişkisinin kendi rejimine göre değerlendirilir. Çalışanın kusurlu olması şart değildir; küçüğün, ayırt etme gücü olmayanın eyleminden de adam çalıştıran sorumlu tutulabilir. Zarar maddi veya manevi nitelikte olabilir.
Çalışanın eylemi ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunmalıdır. Mücbir sebep, üçüncü kişinin ağır kusuru ya da zarar görenin ağır kusuru illiyet bağını kesebilir; bu hallerde çalıştıranın sorumluluğu kalkar.
Sorumluluğun Niteliği — Olağan Sebep Sorumluluğu ve Üçlü Özen Yükümü
Adam çalıştıranın sorumluluğu, doktrinde olağan sebep sorumluluğu (özen sorumluluğu) olarak nitelendirilir. Çalıştırandan beklenen, ortalama bir işverenin çalışanlarını seçerken, talimat verirken ve denetlerken göstereceği özendir. Bu özen yükümü üç boyutludur:
Seçimde Özen
Çalıştıran, işin niteliğine uygun bilgi, beceri ve dikkat düzeyine sahip kişiyi seçmek zorundadır. Tehlikeli bir iş için açıkça yetersiz, deneyimsiz ya da daha önce benzer iş için uygunsuz davranış sergilemiş bir kişiyi seçmek seçimde özensizliği oluşturur.
Talimat Vermede Özen
Çalıştıran, çalışanına işin nasıl yapılacağı, risklerin neler olduğu ve alınacak güvenlik önlemleri konusunda yeterli ve anlaşılır talimat vermek zorundadır. Yazılı talimatın bulunmaması, eğitim verilmemiş olması, riskli ekipmanın kullanımı için yönerge sağlanmamış olması talimat özensizliğine işaret eder.
Denetimde (Gözetimde) Özen
Çalıştıran, verdiği talimatların gerektiği gibi uygulanıp uygulanmadığını denetlemek ve gerektiğinde müdahale etmek zorundadır. Denetim, sürekli bir gözetim değil, makul aralıklarla yapılan bir kontrol olarak anlaşılır.
Modern Büyük İşletmede Organizasyon Kusuru
Modern doktrin (Eren, Tandoğan, Oğuzman/Öz), büyük işletmelerde tek tek çalışanlara odaklanan klasik özen anlayışının yetersiz kaldığını vurgular. Bunun yerine organizasyonun kendisinden kaynaklanan kusurlar (görev dağılımı, denetim mekanizması, eğitim sistemleri, güvenlik prosedürleri) adam çalıştıran sorumluluğunun temeli olarak ele alınır. Bu yaklaşım, sorumluluğu kusur sorumluluğundan kusursuz sorumluluğa doğru kaydırır.
Adam çalıştıran, ancak kurtuluş kanıtını getirebilirse sorumluluktan kurtulur. TBK m.66/2 üç ölçütü kümülatif olarak öngörür:
TBK m.66/2 — "Adam çalıştıran, çalışanını seçerken, işiyle ilgili talimat verirken, gözetim ve denetimde bulunurken, zararın doğmasını engellemek için gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse, sorumlu olmaz."
Çalıştıran, seçimde, talimat vermede ve denetimde özen gösterdiğini birlikte ispat etmek zorundadır; sadece birinde özen göstermesi yetmez. İspat yükü çalıştırandadır; üçüncü kişi sadece çalışan-çalıştıran ilişkisini ve zararı ispat eder. Hâkim kurtuluş kanıtını dar yorumlar; modern büyük işletmelerde organizasyon kusuru argümanı sebebiyle bu kanıt fiilen güçleşmiştir.
Kurtuluş kanıtı yanında, çalıştıran ayrıca özen gösterilmiş olsaydı dahi zararın yine de meydana geleceğini (sebep ile özen arasında bağlantısızlığı) ispat ederek de sorumluluktan kurtulabilir; bu ek imkân hipotetik nedensellik (alternatif sebep) yoluyla sağlanır.
Adam Çalıştıran Sorumluluğunun Diğer Kusursuz Sorumluluk Türleriyle Karşılaştırılması
| Sorumluluk Türü | Madde | Sorumlu Tutulan | Temel Şart | Kurtuluş Kanıtı |
|---|
| Adam Çalıştıran | TBK m.66 | Çalıştıran | Bağımlılık + işin görülmesi sırasında | Üçlü özen (seçim/talimat/denetim) ispatı |
| Hayvan Bulunduran | TBK m.67 | Hayvanı bulunduran (sahip/zilyet) | Hayvanın verdiği zarar | Özen ispatı (TBK m.67/2) |
| Yapı Maliki | TBK m.69 | Bina veya yapı maliki | Yapımdaki bozukluk veya bakım eksikliği | Yok (mutlak — sadece illiyet kesilirse) |
| Tehlike Sorumluluğu | TBK m.71 | Önemli ölçüde tehlike arz eden işletme işleteni | İşletmenin tipik tehlikesinin gerçekleşmesi | Yok (mutlak — sadece illiyet kesilirse) |
Bu tabloda görüleceği üzere adam çalıştıran ve hayvan bulunduran sorumluluğu olağan sebep sorumluluğudur (özen ispatıyla kurtulma mümkündür); yapı maliki ve tehlike sorumluluğu ise olağanüstü sebep sorumluluğudur (özen ispatıyla kurtulma mümkün değildir, sadece illiyet bağının kesilmesiyle sorumluluk kalkar).
Adam Çalıştıran Sorumluluğunun Yardımcı Kişilerin Fiilinden Sorumlulukla (TBK m.116) Karşılaştırılması
Sözleşme Dışı Vs Sözleşmesel Sorumluluk
TBK m.66 sözleşme dışı (haksız fiil) alanına aittir; çalıştıran ile zarar gören üçüncü kişi arasında sözleşme yoktur. TBK m.116 ise sözleşmesel sorumluluktur; borçlu, borcu ifa etmek için kullandığı yardımcı kişinin verdiği zarardan, kendi fiili gibi alacaklıya karşı sorumludur. Aynı eylem hem TBK m.66 (üçüncü kişiye karşı) hem TBK m.116 (sözleşme tarafına karşı) sorumluluğunu doğurabilir.
Bağımlı Vs Bağımsız Çalışan Ayrımı
TBK m.66 bağımlı çalışanın eyleminden sorumluluğu düzenler; bağımsız çalışanın eyleminden çalıştıran TBK m.66 çerçevesinde sorumlu tutulamaz. TBK m.116 ise hem bağımlı hem bağımsız yardımcı kişileri kapsar (ifa yardımcısı, eser sözleşmesindeki yüklenici dahil). TBK m.116'nın kapsamı bu yönüyle daha geniştir.
Kurtuluş Kanıtı Farkı
TBK m.66'da çalıştıran üçlü özen ispatıyla kurtulabilir. TBK m.116'da ise borçlu, yardımcı kişinin fiilinden kendi fiili gibi sorumlu olduğundan, "yardımcıyı seçerken özen gösterdim" defi ile kurtulamaz; sorumluluk çok daha ağırdır.
Çalıştıranın Çalışana Rücu Hakkı ve Müteselsil Sorumluluk
Rücu Hakkı (TBK m.66/3)
TBK m.66/3 — "Adam çalıştıran, ödediği tazminat için, zarar veren çalışana, ancak onun bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu hakkına sahiptir."
Çalıştıran, üçüncü kişiye ödediği tazminatın çalışanın kişisel sorumluluğu ölçüsünde çalışana rücu edebilir. Çalışan kusursuz ise rücu hakkı yoktur; çalışan kusurlu ise rücu, kusur derecesi ve çalışanın kişisel sorumluluğu çerçevesinde belirlenir. İş Kanunu çerçevesinde işverenin işçiye rücu hakkının da ayrıca tartışılması gerekir; iş hukuku özel hükümleri çalışanın korunması yönünde rücu hakkını sınırlayabilir.
Çalıştıran ile Çalışanın Müteselsil Sorumluluğu (TBK m.61)
Aynı zarardan birden fazla kişi sorumluysa müteselsil sorumluluk doğar. Adam çalıştıran ile çalışan, üçüncü kişiye karşı eksik müteselsil sorumlu olurlar: çalışan haksız fiil sebebiyle (TBK m.49), çalıştıran ise kusursuz sorumluluk sebebiyle (TBK m.66) sorumludur. Üçüncü kişi her ikisinden veya birinden tazminatın tamamını isteyebilir; tazminatın paylaşımı sorumluluk dereceleri çerçevesinde aralarında çözülür.
Pratik Senaryo (Sınav Tipi)
Soru 1. A şirketi adına çalışan kurye B, mesai saatleri içinde teslimat sırasında dikkatsizlik yüzünden yayaya çarpıp ölümüne sebep olmuştur. A'nın sorumluluğu var mıdır?
Cevap. B, A'ya bağımlılık ilişkisi ile bağlıdır (talimat + denetim) ve zarar işin görülmesi sırasında (mesai + işle bağlantılı yer) gerçekleşmiştir. Üçüncü kişiye hukuka aykırı zarar verilmiş ve illiyet bağı mevcuttur. TBK m.66 uyarınca A, üçlü özen kanıtını getiremezse zarardan sorumludur. A; B'yi seçerken kurye olarak yeterliliğini denetlediğini, trafik güvenliği talimatları verdiğini ve denetim mekanizmasını işlettiğini birlikte ispat etmek zorundadır. Mağdur, hem B'den (TBK m.49) hem A'dan (TBK m.66) tazminatın tamamını isteyebilir; A öderse B'ye kusur ölçüsünde rücu edebilir (m.66/3).
Soru 2. Bir AVM'deki güvenlik görevlisi, işverenin talimatına aykırı şekilde aşırı güç kullanarak müşteriyi yaralamıştır. AVM işletmesinin sorumluluğu var mıdır?
Cevap. Güvenlik görevlisinin AVM'ye bağımlılık ilişkisi vardır ve eylem işin görülmesi sırasında olmuştur (görev: AVM güvenliği). Talimata aykırı davranmış olsa dahi olay işin vesilesiyle gerçekleşmiştir; üçüncü kişiler AVM ile güvenlik görevlisi arasındaki iç düzenlemeyi bilemezler ve görünüşe güvenirler. AVM, TBK m.66'ya göre sorumludur. AVM kurtuluş kanıtı için seçimde, talimatta ve denetimde özen gösterdiğini ispat etmelidir; talimata aykırı davranış denetim eksikliğine işaret edebileceği için kurtuluş kanıtı zayıftır. AVM tazminatı öderse görevliye kusur ölçüsünde rücu edebilir (m.66/3).
Soru 3. A şirketi inşaat işini taşeron B firmasına vermiş, B firmasının işçisi C, çalışırken yan binadaki D'nin aracına zarar vermiştir. A şirketinin sorumluluğu var mıdır?
Cevap. A ile C arasında doğrudan bir bağımlılık ilişkisi yoktur; C, B firmasının çalışanıdır. A, C'ye talimat verme ve denetleme yetkisine sahip değildir. Bu sebeple A, TBK m.66 kapsamında doğrudan sorumlu tutulamaz. C'nin verdiği zarardan B (taşeron) TBK m.66'ya göre sorumludur; D, B'ye veya doğrudan C'ye (TBK m.49) yönelebilir. A'nın sorumluluğu, A ile B arasındaki sözleşme yapısına ve eğer A iş sahibi olarak özel bir yapı maliki sıfatı taşıyorsa TBK m.69'a göre ayrıca değerlendirilir. Bu senaryo, bağımsız iş alanın eyleminden iş sahibinin TBK m.66'ya göre sorumlu olmadığını gösteren klasik örnektir.
Kritik Noktalar
- TBK m.66 sorumluluğu kusursuz sorumluluktur; çalıştıranın kusuru aranmaz, çalışanın da kusurlu olması şart değildir.
- Üç temel şart: bağımlılık ilişkisi + işin görülmesi sırasında + üçüncü kişiye hukuka aykırı zarar.
- Kurtuluş kanıtı kümülatiftir: çalıştıran seçimde, talimat vermede ve denetimde özen gösterdiğini birlikte ispat etmek zorundadır; ispat yükü çalıştırandadır.
- Modern büyük işletmelerde organizasyon kusuru argümanıyla kurtuluş kanıtı fiilen güçleşmiştir; doktrin sorumluluğu kusursuz sorumluluğa yaklaştırır.
- Bağımsız çalışan (yüklenici, vekil, serbest meslek mensubu) eyleminden iş sahibi TBK m.66'ya göre sorumlu tutulamaz; varsa TBK m.116 (sözleşmesel) veya başka kusursuz sorumluluk türü uygulanır.
- TBK m.66 sözleşme dışı, TBK m.116 ise sözleşmesel sorumluluktur; aynı eylem her iki rejimi de tetikleyebilir; TBK m.116'da kurtuluş kanıtı yoktur.
- Çalıştıran, üçüncü kişiye ödediği tazminat için çalışana kusur ölçüsünde rücu edebilir (TBK m.66/3); çalıştıran ile çalışan üçüncü kişiye karşı eksik müteselsil sorumludur (TBK m.61).
Aynı Alandan Bağlantılar