Hiç kimsenin zorla çalıştırılamayacağını ve angaryanın yasaklandığını düzenleyen temel haktır. AY m.18'de güvence altına alınan bu yasak, uluslararası insan hakları hukukunun da temel ilkelerindendir.
Zorla çalıştırma yasağı, bireylerin iradesi dışında çalışmaya veya hizmete zorlanmasının önlenmesini amaçlayan temel bir haktır. Bu yasak, kölelik, kulluk (serflik) ve zorla çalıştırmanın her türünü kapsar. Modern hukuk sistemlerinde insan ticaretinin önlenmesi de bu yasağın kapsamına dahil edilmiştir.
Kavramlar arasındaki ayrım şu şekildedir:
AY m.18/1: "Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır."
Maddenin devamında zorla çalıştırma sayılmayacak haller sınırlı olarak sayılmıştır:
| İstisna | Koşul |
|---|---|
| Hükümlülük veya tutukluluk süresince çalıştırma | Form ve şartlar kanunla düzenlenir |
| Olağanüstü hallerde yurttaşlardan istenecek hizmetler | AY m.119 kapsamında |
| Ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı beden çalışması | Kanunla düzenlenir |
AİHS m.4: Kölelik, kulluk ve zorla çalıştırma yasağını düzenler. AİHS m.4/3'te zorla çalıştırma sayılmayan haller belirlenmiştir: tutuklu/hükümlü çalışması, askerlik hizmeti (veya vicdani red durumunda alternatif sivil hizmet), olağanüstü hal hizmetleri ve olağan yurttaşlık yükümlülükleri.
ILO Sözleşmeleri: 29 No'lu Zorla Çalıştırma Sözleşmesi (1930) ve 105 No'lu Zorla Çalıştırmanın Yasaklanması Sözleşmesi (1957) Türkiye tarafından onaylanmıştır.
Angarya, karşılıksız ve bedelsiz olarak kişilerin çalıştırılmasıdır. AY m.18'de açıkça yasaklanmıştır. Angarya yasağının zorla çalıştırma yasağından farkı, angaryada bedelsizlik unsurunun ön plana çıkmasıdır. Zorla çalıştırmada ise ücret ödenmesi durumunda dahi rıza yokluğu belirleyicidir.