Son güncelleme:
Yumuşak Anayasa: Yumuşak anayasa, sıradan kanunlarla aynı usulle değiştirilebilen anayasa türüdür. Değiştirilme koşulu bakımından katı anayasanın zıttıdır. Bu anayasalarda özel nitelikli çoğunluk, iki kez görüşme veya halkoylaması gibi ağırlaştırıcı koşullar aranmaz. Yumuşak anayasalar değişen siyasi ve toplumsal koşullara hızla uyum sağlayabilir ama hukuki güvenlik ve sürekliliği koruma gücü daha zayıftır.
Salt Çoğunluk
Salt çoğunluk, bir oylamada kullanılan geçerli oyların veya ilgili organın üye tam sayısının yarısından bir fazlasını ifade eden oylama ölçütüdür. Mutlak çoğunluk olarak da anılır. Anayasa m. 96 kapsamında TBMM kararlarının temel ölçütüdür. Hesaplama formülü: N/2 + 1 (N tek ise: (N+1)/2). Basit çoğunluktan tarafgir ve net bir sonuç gerektirmesiyle ayrılır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Nitelikli Çoğunluk
Nitelikli çoğunluk, bir oylamada salt çoğunluktan daha yüksek bir oranın (3/5, 2/3, 3/4 gibi) aranmasını ifade eden özel oylama ölçütüdür. Artırılmış veya ağırlaştırılmış çoğunluk olarak da anılır. Anayasa değişikliği, uluslararası antlaşma onayı, Meclis Başkanı seçimi, TBMM'nin sevk kararları gibi önemli işlerde aranır. Temel hak ve kurumsal istikrar korumasına hizmet eder.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), 20 Ocak 1921'de Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele dönemini anayasal çerçeveye oturtan kısa metinli anayasadır. 23 maddelik çerçeve anayasa örneğidir. Meclisin üstünlüğüne dayalı, tek organ birliği (meclis hükümeti sistemi) öngören bu anayasa, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez formüle eder.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
Basit Çoğunluk
Basit çoğunluk, bir oylamada belirli bir seçenek lehine kullanılan oyların, diğer seçeneklere verilen oylardan fazla olmasını ifade eden oylama ölçütüdür. Üye tam sayısına değil, kullanılan geçerli oylara göre hesaplanır. "Adi çoğunluk" veya "göreli çoğunluk" olarak da anılır. TBMM'de aksine hüküm olmadıkça kararlar toplantıya katılanların basit çoğunluğu ile alınır (Anayasa m. 96).
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Anayasal Düzen
Anayasal düzen, bir devletin anayasasında öngörülen temel ilke, kurum ve kuralların bütününü ifade eden üst kavramdır. Devletin nitelikleri, kuvvetler ayrılığı, temel hak güvenceleri, devlet organlarının kuruluşu ve anayasa yargısını kapsar. Anayasanın bağlayıcılığı ilkesi (Anayasa m. 11) gereği tüm devlet organları ve kişiler bu düzene uymakla yükümlüdür. Sadece anayasa metni değil, anayasanın uygulanan ve yaşayan biçimi de anayasal düzenin parçasıdır.
Katı Anayasa
Katı anayasa, değiştirilmesi olağan kanun yapma usulünden daha ağırlaştırılmış koşullara bağlanan anayasa türüdür. Özel çoğunluk, iki kez görüşme, halkoylaması gibi ek koşullar aranır. Anayasa değişikliğini zorlaştırarak temel kuralları siyasi çoğunlukların kısa vadeli kararlarına karşı korur. Türkiye 1876 Kanun-i Esasi'den bu yana katı anayasa geleneğindedir; 1982 Anayasası da bu çizgidedir.
Yumuşak anayasa, değiştirilmesi kanunların değiştirilmesiyle aynı usule tabi olan anayasadır. Anayasa metninin kanundan ayrı bir hukuki güç taşımadığı; yürürlükteki parlamento çoğunluğunun basit kararıyla değiştirilebildiği bir sistemdir.
Yumuşak anayasada anayasa değişikliği için basit çoğunluk veya salt çoğunluk gibi kanun değişikliği çoğunluğu yeterlidir. Özel bir usul aranmaz.
Parlamento, anayasa üzerinde olağan yasama yetkisine sahiptir. Anayasa Mahkemesi'nin kanun karşısında norm olarak anayasa üstünlüğüne dayanması güçleşir.
Yumuşak anayasa değişen koşullara çabuk uyum sağlar. Siyasi sistem ihtiyaçlara göre kendini güncelleyebilir.
| Özellik | Yumuşak Anayasa | Katı Anayasa |
|---|---|---|
| Değiştirme usulü | Olağan kanun usulü | Ağırlaştırılmış usul |
| Parlamento yetkisi | Sınırsıza yakın | Sınırlı |
| Anayasanın üstünlüğü | Zayıf | Güçlü |
| Hukuki güvenlik | Düşük | Yüksek |
| Örnek | Birleşik Krallık | Türkiye, ABD |
Türkiye katı anayasa geleneğindedir. 1982 Anayasası değişikliği için nitelikli çoğunluk, iki kez görüşme ve bazı hâllerde halkoylaması gerektirir. Bu yönüyle yumuşak anayasa tasnifine girmez.
Avantajları: esneklik, değişen koşullara hızlı uyum, siyasi çoğunluğun tercihine saygı.
Dezavantajları: hukuki güvenlik düşüklüğü, temel hakların kısa vadeli çoğunluklara karşı korunmasının zayıflığı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin pratikte zayıflaması.