Son güncelleme:
Yazılı Anayasa: Yazılı anayasa, devletin temel organlarının yapısını, işleyişini ve temel hakları tek bir yazılı belge veya sistematik bir belge dizisi hâlinde düzenleyen anayasa türüdür. Yazısız anayasanın zıttıdır; kuralların açık, kodifiye edilmiş ve erişilebilir olmasını sağlar. Türkiye 1876 Kanun-i Esasi'den bu yana yazılı anayasa geleneğini sürdürür. Modern devletlerin çoğunluğu yazılı anayasaya sahiptir.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Yumuşak Anayasa
Yumuşak anayasa, sıradan kanunlarla aynı usulle değiştirilebilen anayasa türüdür. Değiştirilme koşulu bakımından katı anayasanın zıttıdır. Bu anayasalarda özel nitelikli çoğunluk, iki kez görüşme veya halkoylaması gibi ağırlaştırıcı koşullar aranmaz. Yumuşak anayasalar değişen siyasi ve toplumsal koşullara hızla uyum sağlayabilir ama hukuki güvenlik ve sürekliliği koruma gücü daha zayıftır.
Tanzimat Fermanı
Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecid tarafından Gülhane Parkı'nda ilan edilen ve Osmanlı modernleşmesinin hukuki başlangıç noktası kabul edilen belgedir. Reşid Paşa'nın hazırladığı ferman, padişah iradesine karşı bireysel haklar güvencesini ilk kez ilan eder. Can, mal ve namus güvenliği, eşitlik, vergi adaleti ve kanun önünde eşitlik ilkeleri temel ilkeleridir.
Nitelikli Çoğunluk
Nitelikli çoğunluk, bir oylamada salt çoğunluktan daha yüksek bir oranın (3/5, 2/3, 3/4 gibi) aranmasını ifade eden özel oylama ölçütüdür. Artırılmış veya ağırlaştırılmış çoğunluk olarak da anılır. Anayasa değişikliği, uluslararası antlaşma onayı, Meclis Başkanı seçimi, TBMM'nin sevk kararları gibi önemli işlerde aranır. Temel hak ve kurumsal istikrar korumasına hizmet eder.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), 20 Ocak 1921'de Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele dönemini anayasal çerçeveye oturtan kısa metinli anayasadır. 23 maddelik çerçeve anayasa örneğidir. Meclisin üstünlüğüne dayalı, tek organ birliği (meclis hükümeti sistemi) öngören bu anayasa, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez formüle eder.
Hukuki Güvenlik İlkesi
Hukuki Güvenlik İlkesi, hukukun bireyler için öngörülebilir, açık ve istikrarlı olması, kişilerin hukuki işlemlerinde mevcut hukuk düzenine güvenerek hareket edebilmelerini sağlayan güvencelerin anayasal olarak korunmasını ifade eden hukuk devletinin temel alt ilkelerinden biridir; 1982 Anayasası m.2'deki hukuk devleti ilkesinin zorunlu sonucu olarak Anayasa Mahkemesi içtihadında sıkça uygulanır. Belirlilik, geriye yürümezlik ve kazanılmış haklar doktrini somut araçlarıdır.
Sened-i İttifak
Sened-i İttifak, 1808 yılında II. Mahmut döneminde padişah ile ayanlar arasında imzalanan ve Osmanlı merkezî iktidarını ayanlar lehine sınırlayan belgedir. Türk anayasal tarihinde padişah yetkisinin ilk yazılı sınırlaması olarak kabul edilir. Magna Carta'ya benzetilse de bireysel hakları değil, ayanların statüsünü güvence altına almıştır. Kısa sürede yürürlükten kalkmış; ancak anayasacılık tarihinde sembolik önemi büyüktür.
1924 Anayasası
1924 Anayasası, 20 Nisan 1924'te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kapsamlı anayasasıdır. Parlamenter sisteme geçişi tamamlar; yasama-yürütme ayrılığını kabul eder. Tek meclisli yapı, güçlü meclis üstünlüğü ve bireysel haklar güvenceleriyle 1961'e kadar 37 yıl yürürlükte kalmıştır. Laiklik 1937'de eklenmiştir. Günümüz Türk anayasal düzeninin temel kurumsal çerçevesini şekillendirmiştir.
Yargısal Denetim
Yargısal denetim, kamu işlemlerinin ve özel hukuk ilişkilerinin hukuka ve anayasaya uygunluğunun bağımsız mahkemeler eliyle incelenmesi ve gerektiğinde hükümsüz kılınmasıdır. Hukuk devleti rejiminin en güçlü garantisi olarak kamu iktidarının sınırlandırılmasına hizmet eder. Türk hukukunda çoklu yargı düzenleri (anayasa, adli, idari, uyuşmazlık) ayrı işlev ve kanun yollarıyla bu denetimi yürütür; kanun yolları (istinaf, temyiz, bireysel başvuru) denetimin kademeli yapısını kurar.
Yazılı anayasa, devletin kuruluş ve işleyişine dair temel kuralların tek bir belge veya sistematik belge topluluğunda kodifiye edildiği anayasa türüdür. Kurallar açık metin olarak ortaya konur; bu da öngörülebilirlik ve hukuki güvenlik sağlar.
Temel kurallar belirli bir metin içinde toplanır. Kural aramak için gelenek ve teamüle ihtiyaç duyulmaz; doğrudan anayasa metnine bakılır.
Kurallar yazılı olduğundan vatandaşlar, hukukçular ve devlet organları aynı metne ulaşabilir. Yorum farklılıkları olsa da tartışma zemini ortaktır.
Yazılı anayasalar genellikle özel değiştirme usullerine tabidir. Bu usul, kanunların değiştirilmesinden daha ağır koşullar içerir (nitelikli çoğunluk, halkoylaması vb.).
Yazısız anayasa, temel kuralların kodifiye bir metinde değil, kanunlar, mahkeme kararları, parlamento teamülleri ve gelenekler içinde dağınık biçimde yer aldığı sistemdir. En bilinen örnek Birleşik Krallık'tır.
| Özellik | Yazılı Anayasa | Yazısız Anayasa |
|---|---|---|
| Metin | Kodifiye | Dağınık |
| Esneklik | Genellikle az | Yüksek |
| Kaynak | Tek belge | Teamül + yasa + içtihat |
| Örnek | Türkiye, ABD, Almanya | Birleşik Krallık |
Türkiye yazılı anayasa geleneğini Kanun-i Esasi (1876) ile başlatmıştır. Bunu 1921 Anayasası, 1924 Anayasası, 1961 ve 1982 Anayasası izlemiştir. Tüm bu anayasalar kodifiye metinler biçiminde hazırlanmış ve yayımlanmıştır.
Avantajlar: öngörülebilirlik, açık hak güvencesi, güçlü yargısal denetim zemini, ortak yorum çerçevesi.
Dezavantajlar: esneklik düşük, değişen koşullara uyum zor, lafzi yoruma sıkışma riski.