Son güncelleme:
Yarı Başkanlık Sistemi: Yarı başkanlık sistemi, başkanlık ve parlamenter sistem unsurlarını birleştiren hükümet sistemidir. Doğrudan halk tarafından seçilen ve güçlü yetkilere sahip bir cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı sorumlu bir başbakan ve hükümet aynı anda bulunur. Yürütme ikilidir; cumhurbaşkanı ile başbakan arasında yetki paylaşımı vardır. Tipik örneği Fransa (1958 V. Cumhuriyet Anayasası) sistemidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
Başbakan
Başbakan, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyeti yürütme organının başı; Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanan, Bakanlar Kuruluna başkanlık eden ve hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşıyan görevlidir. 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Anayasa değişikliği ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucu bu makam kaldırılmıştır.
Parlamenter Sistem
Parlamenter sistem, yürütme yetkisinin yasamaya karşı sorumlu bir hükümet aracılığıyla kullanıldığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme organları birbirinden mutlak değil, yumuşak kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ayrılır. Hükümet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir; buna karşılık hükümet parlamentoyu feshetme yetkisine sahip olabilir. Türkiye'de 1961-2017 arasında uygulanmıştır.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Yarı başkanlık sistemi, başkanlık sisteminden yürütme başının halk tarafından seçilmesi; parlamenter sistemden ise hükümetin parlamentoya karşı sorumlu olması özelliklerini birleştirir. Yürütme iki başlıdır ve iki başın aynı veya farklı siyasi eğilimlere sahip olmasına göre sistem farklı biçimlerde işler.
Cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilir. Anayasal yetkileri (özellikle dış politika, savunma ve bazı kriz yönetimi alanlarında) geniştir.
Cumhurbaşkanı başbakanı atar; ancak başbakan ve hükümet parlamentonun güvenine dayanır. Güvensizlik oyuyla hükümet düşürülebilir.
Yürütmenin iki başı arasında yetki paylaşımı vardır. Genellikle cumhurbaşkanı "yüksek siyaset" (savunma, dış politika, kriz), başbakan "günlük yönetim" alanından sorumludur.
Yarı başkanlık sisteminin özgün sorunu, cumhurbaşkanı ile parlamento çoğunluğunun farklı siyasi eğilimlere sahip olduğu durumlardır. Bu durumda cumhurbaşkanı karşı görüşten bir başbakan atamak zorunda kalır ve yetki çekişmesi yaşanabilir.
V. Cumhuriyet Anayasası (1958) yarı başkanlık sisteminin klasik örneğidir. Cumhurbaşkanı halk tarafından seçilir (5 yıllık görev süresi). Başbakan ise parlamento çoğunluğuna dayalıdır. Fransa'da 1986-1988, 1993-1995 ve 1997-2002 dönemleri cohabitation yaşanmıştır.
| Özellik | Yarı Başkanlık | Başkanlık | Parlamenter |
|---|---|---|---|
| Cumhurbaşkanı | Halk seçer, güçlü | Halk seçer, güçlü | Parlamento seçer, sembolik |
| Başbakan | Vardır | Yoktur | Vardır |
| Yürütme | İkili | Tekli | İkili |
| Güvensizlik oyu | Var (başbakana) | Yok | Var |
| Fesih | Mümkün | Yok | Mümkün |
Türkiye 2017 öncesinde parlamenter sistem uyguluyordu. 2017 değişikliğinden sonra başkanlık sistemine (Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi) geçildi. Türk sisteminde artık başbakan yoktur; dolayısıyla yarı başkanlık sistemi Türkiye'de uygulanmamış sayılır.
Avantajları: güçlü yürütme + esnek hükümet, kriz yönetiminde hız, doğrudan cumhurbaşkanı meşruiyeti.
Dezavantajları: cohabitation çatışmaları, yetki belirsizlikleri, yürütme içi uyumsuzluk riskleri.