Hukuki Niteliği
Yabancıların hakları, temel hak ve özgürlükler sisteminin özne boyutuna ilişkin bir düzenlemedir; bağımsız bir hak değil, mevcut hakların yabancı statüsündeki kişilere uygulanma rejimini belirler. AY m.16 bu rejimi düzenler ve şu temel kuralı kurar: Yabancı, kural olarak Anayasadaki hak ve hürriyetlere sahiptir, ancak bu haklar milletlerarası hukuka uygun şekilde kanunla sınırlanabilir. Bu yaklaşım Türk hukukunun "hak öznesi" anlayışında kapsayıcılığı esas alır.
Dayanak (AY m.16 ve m.66 ile karşılaştırma)
1982 Anayasası m.16:
- "Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir."
AY m.66 (vatandaşlık bağlamı):
- "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür."
- Vatandaşlık doğum veya sonradan kazanılır; kanunla düzenlenir.
İki madde birbirini tamamlar: m.66 kimin vatandaş olduğunu belirler; m.16 vatandaş olmayanların hak rejimini düzenler. Kanun önünde eşitlik (m.10) ilkesi bu çerçevede vatandaş-yabancı ayrımının "haklı sebep" testine tabi olduğunu hatırlatır.
Hak Öznesi Tartışması
Doktrin üç kategori belirler:
1) Herkesin Sahip Olduğu Haklar (İnsan Hakları)
Yaşama hakkı (m.17), işkence yasağı (m.17), özel hayatın gizliliği (m.20), düşünce özgürlüğü (m.25), hak arama hürriyeti (m.36), adil yargılanma hakkı (m.36). Bu haklar yabancıya da tanınır; sınırlama ancak m.16'daki rejim çerçevesinde mümkündür.
2) Vatandaşa Özgü Haklar (Siyasi Haklar)
Seçme-seçilme hakkı (m.67), siyasi parti kurma (m.68), kamu hizmetine girme (m.70), dilekçe-bilgi edinme hakkı (m.74). Bu haklar Anayasa metninde "her Türk" veya "vatandaş" ifadesiyle düzenlenir; yabancılar bu haklara sahip değildir.
3) Karma Statülü Haklar
Mülkiyet hakkı (m.35), eğitim hakkı (m.42), çalışma hürriyeti (m.48-49). Bu haklar yabancıya da tanınır ancak kanunla özel sınırlamalar yapılabilir (yabancı tabiyetli kişilerin Türkiye'de taşınmaz edinmesi 2644 sayılı Kanun m.35'te kısıtlanmıştır; bazı meslekler vatandaşlık şartına bağlıdır).
Yabancılara Tanınmayan Haklar
- Siyasi haklar: Seçme, seçilme, parti kurma, milletvekili olma.
- Kamu hizmetine girme: Memurluk, hâkimlik, askerlik, diplomat olma.
- Bazı ekonomik faaliyetler: Belirli stratejik sektörler (madencilik, savunma sanayii, yayıncılık) yabancı sermayeye sınırlama getirir.
- Bilgi edinme/dilekçe hakkının pratik kapsamı: Vatandaşlığa bağlı bazı bilgi edinme hakları sınırlandırılabilir.
Mülteciler ve Geri Gönderme Yasağı
Türkiye, 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne coğrafi sınırlamayla taraftır (Avrupa kökenli mülteciler için tam, dışı için ikincil koruma). AİHS m.3 (işkence yasağı) içtihadında non-refoulement (geri gönderme yasağı) doktrini: Bir kişiyi, hayati tehlike veya işkence riski bulunan ülkeye iade etmek mutlak yasaktır. Bu yasak kişinin yasal statüsünden bağımsızdır; düzensiz göçmenler için de geçerlidir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.4 bu ilkeyi yasal düzlemde tekrarlar. AİHM Soering v. Birleşik Krallık (1989) kararı doktrinin temel referansıdır.
AİHS Çerçevesi
AİHS, koruma çerçevesinde "vatandaş" ayrımı yapmaz; "Yüksek Sözleşmeci Tarafların yargı yetkisine giren herkes" formülü kullanılır (m.1). Bu, AİHS'in koruduğu hakların yabancılar için de geçerli olmasını sağlar. Sözleşme'de m.16 (yabancıların siyasi faaliyetine kısıtlama izni) gibi özel hükümler vardır ancak temel haklar yabancıya da uygulanır. Demokratik toplum düzeninin gerekleri ve ölçülülük testleri her iki düzeyde de denetim aracıdır. Türk AY m.16'nın "milletlerarası hukuka uygun olarak" şartı, AİHS standartlarının doğrudan uygulanmasını da gerektirir; AYM bu yaklaşımı benimser.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- AY m.16 sınırlama izni — değil yasak: m.16 yabancıları haktan yoksun bırakmaz; sadece milletlerarası hukuka uygun kanunla sınırlama imkânı tanır. Bu nüans sıkça atlanır.
- Üç kategori ayrımı: Herkesin (insan hakları) — vatandaşa özgü (siyasi) — karma statülü (mülkiyet vb.) haklar ayrımı tipik test materyalidir.
- Non-refoulement mutlak: AİHS m.3 ile bağlantılı geri gönderme yasağı kişinin yasal statüsünden bağımsız ve mutlaktır; bu kural sıkça soru olur.
- Vatandaşlık şartı: Memurluk/hâkimlik/askerlik/diplomatlık — vatandaşlık zorunlu kıstas; karma statülü haklarda kanun zorunludur.
- AY m.10 ile ilişki: Vatandaş-yabancı ayrımı kanun önünde eşitlik ilkesinin "haklı sebep" istisnası olarak değerlendirilir; ayrım sadece kanunla ve makul gerekçeyle yapılabilir.