Son güncelleme:
Ulus Devlet: Ulus devlet, belirli bir ulusun (millet) tek bir siyasi-hukuki çerçeve altında örgütlendiği modern devlet modelidir. 1648 Westfalya Barışı ile başlayan süreçte, 18-19. yüzyılda klasik biçimini almıştır. Tek ulus, tek toprak, tek egemenlik anlayışına dayanır. Fransız Devrimi bu modelin anayasal ifadesidir. Türkiye Cumhuriyeti ulus devlet modelinin Türk örneğidir; bu yön Anayasa'da üniter devlet yapısıyla güvenceye alınmıştır.
Ulus devlet, bir ulusun (millet) kendi anayasal çerçevesi altında egemen ve bağımsız bir siyasi yapı oluşturduğu modern devlet modelidir. Üç temel unsuru vardır:
Modern devlet düzeninin başlangıcı kabul edilir. Otuz Yıl Savaşı'nı sona erdiren bu antlaşma ile devlet egemenliği ve toprak bütünlüğü ilkeleri uluslararası hukuka yerleşti.
Ulus devlet kavramını anayasal düzlemde kuran olaydır. 1789 Bildirgesi'nin "Egemenliğin özü tamamen millettedir" hükmü milli egemenlik ilkesinin tarihsel ifadesidir.
Alman ve İtalyan birliği, Balkanlar'daki bağımsızlık hareketleri, Osmanlı'nın parçalanması; ulus devlet modeli Avrupa ve sonra dünyaya yayıldı.
İkinci Dünya Savaşı sonrası sömürgelerin bağımsızlığı ile ulus devlet sayısı büyük ölçüde arttı. Günümüzde BM'ye üye 193 devlet büyük ölçüde ulus devlet modelindedir.
Ulus devlet tek bir yüksek iktidara sahiptir. İç ve dış egemenlik bölünmez ve devredilmezdir.
Belirli sınırlarla çevrili toprak üzerinde tam yetki kullanılır. Devletin bölünmez bütünlüğü ilkesi bu boyutun anayasal ifadesidir.
Ortak dil, kültür, tarih veya anayasal vatandaşlık temelli kimlik. Modern ulus devletler "sivil ulus" anlayışını (ortak vatandaşlığa dayalı) benimser.
Tek anayasa, tek vatandaşlık, tek yargı sistemi, tek para. Üniter devlet yapısı ulus devletin yaygın uygulamasıdır.
İki kavram sıkça birlikte anılır ama özdeş değildir:
Bir ulus devlet hem üniter hem federal olabilir (örneğin Almanya federal ulus devlettir).
Atatürk'ün Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmasıyla birlikte ulus devlet modeli Türk örneğine dönüştü:
Bu gelişmeler ulus devletin egemenliğini sınırlamakta; ancak ulus devleti tamamen ortadan kaldırmamaktadır. Ulus devlet hâlâ uluslararası hukukun temel süjesidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Değiştirilemez Hükümler
Değiştirilemez hükümler, Anayasanın m. 4'ü ile değiştirilemeyen ve değiştirilmesi teklif dahi edilemeyen Anayasa m. 1 (Cumhuriyet), m. 2 (Cumhuriyetin nitelikleri) ve m. 3 (devletin bölünmez bütünlüğü, dili, bayrağı, marşı, başkenti) hükümleridir. Türk anayasal sisteminin sarsılmaz çekirdeğini oluşturur; AY m. 175 değişiklik usulüyle bile değiştirilemez. Doktrinde çifte revizyon yasağı kabul edilir: m. 4'ün önce değiştirilip sonra ilk üç maddenin değiştirilmesi de aykırıdır.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Milli Egemenlik
Millî egemenlik, devlet kudretinin tek ve bölünmez sahibinin "millet" adlı tüzel kişi olduğu ve bu egemenliğin Anayasanın öngördüğü usuller ile yetkili organlar aracılığıyla kullanıldığı anayasal ilkedir. Anayasa m. 6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir; hiçbir kişi, zümre veya sınıfa bırakılamaz; hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz. İlke, 1921 Anayasası'ndan bu yana Türk anayasal düzeninin kurucu taşı niteliğindedir.
Vatandaşlık Hakkı
Vatandaşlık hakkı, bireyi bir devlete hukuken bağlayan ve ona karşılıklı hak-yükümlülükler yükleyen siyasi statüdür; Anayasa m. 66 uyarınca Türk Devletine vatandaşlık bağıyla bağlı herkes Türk'tür. Vatandaşlık doğumla (soy bağı veya doğum yeri) ya da sonradan (evlat edinme, evlenme, yetkili makam kararı) kazanılır; kaybı ancak kanunda yazılı hallerde mümkündür. Hiç kimse vatandaşlıktan çıkarılamayacağı doğuştan kazanma güvencesinden yoksun bırakılamaz.
Devletin Bölünmez Bütünlüğü
Devletin bölünmez bütünlüğü, Türkiye Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eden anayasal ilkedir (Anayasa m. 3). Ülkesel (toprak bütünlüğü) ve milli (ulusal birlik) bütünlüğü kapsar. Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Üniter devlet yapısının anayasal güvencesidir; federal devlet veya bölgesel devlet modellerini dışlar. Milli egemenlik ve ulus devlet ilkeleriyle birlikte Türk anayasal düzeninin kurucu unsurlarındandır.
Üniter Devlet
Üniter devlet, egemenliğin tek hukuki merkezce kullanıldığı, yasama-yürütme-yargı organlarının ülke genelinde tekli olarak örgütlendiği ve tek anayasa ile tek hukuk düzeninin geçerli olduğu devlet biçimidir. Türkiye Anayasa m. 3'te 'ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün' ifadesiyle üniter yapıya yer verir. Model; merkezi idarenin yetki genişliği, yerel yönetim ve hizmet yerinden yönetimi ile bağdaşır; ancak egemenliğin tekliği korunur.
Federal Devlet
Federal devlet, merkezî hükümet (federal yönetim) ile federe birimler (eyalet, bölge, kanton) arasında anayasal düzeyde yetki paylaşımı yapılan devlet biçimidir. Her iki seviye de kendi anayasal alanlarında özerktir ve halktan doğrudan otorite alır. Üniter devletin zıttıdır. ABD, Almanya, İsviçre, Kanada, Brezilya, Avustralya klasik federal devlet örnekleridir. Türkiye federal değil üniter bir devlettir.